https://naghd.iict.ac.ir/ فصلنامه کتاب نقد fa daily 1 Wed, 19 Feb 2025 00:00:00 +0330 Wed, 19 Feb 2025 00:00:00 +0330 https://naghd.iict.ac.ir/article_724381.html از نگاه علامه مصباح یزدیŠ، تبیین ماهیت علوم انسانی و تمایز آن از دیگر علوم، وابسته به تعریف انسان است. بررسی آثار ایشان، مشخص می‌کند ازجمله منابعی که می‌توان بر اساس آن به تعریف انسان پرداخت، منبع وحیانی است. در این چهارچوب با بازخوانی دیدگاه علامه و تبیین فلسفی اصل «حکومت»، منبع و معرفت وحیانی، اصلی برای تعریف انسان می‌شود. در مقاله حاضر با روش توصیفی ـ انتقادی، نسبت میان معرفت وحیانی و علوم انسانی بر اساس مفهوم «حکومت» بررسی و تبیین می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد بر پایه اصل «حکومت»، دلیل حاکم (معرفت وحیانی)، مفسر موضوع دلیل محکوم (تعریف انسان) است و بُعد الهی و غیرمادی برای انسان تعریف می‌شود که در چهارچوب انسان‎شناسی تجربی تبیین آن ممکن نیست. اصل «حکومت» در نسبت منبع وحی و معرفت وحیانی، مبنایی برای تبیین اصطلاح «علوم انسانی اسلامی» است و بر اساس آن می‌توان بیان کرد که یکی از معیارهای تمایز علم دینی و علم سکولار در حوزه علوم انسانی، معیار تعریف انسان و ابعاد آن بوده و علوم انسانی اسلامی، علومی است که انسان را بر اساس انسان‎شناسی وحیانی تفسیر می‌کند و به بررسی ابعاد و شئون مختلف رفتار و فعالیت انسان در عرصه‌های گوناگون فردی و اجتماعی می‌پردازد. https://naghd.iict.ac.ir/article_724382.html تمدن اسلامی متوقف بر فرهنگ اسلامی است. قوام اسلامیت فرهنگ در گرو اسلامیت علوم انسانی است. بناشدن فرهنگ اسلام بر پایه دانش و ارزش غیرمسلمانان، ممکن نیست. در برابر علوم انسانی، انواعی از چالش‌های نظری وفرهنگی وجود دارد که یکی از چالش‌های نظری، ادعای عدم امکان علم دینی به‌لحاظ تفاوت ماهوی روش آن دو می‌باشد. روش تجربی را روش علمی و روش دینی را غیرتجربی، غیرعلمی، ناهمساز و غیرمتداخل با علم دانسته‌اند. برخی برای نفی دین به این عقیده‌گراییده‌اند و برخی دیگر برای حفظ دین، از این تفکیک حمایت کرده‌اند. در نوشتار حاضر با ذکر بسامد علم در قرآن کریم و تحلیل آن، انگاره تفکیک کلی روش گزاره‌های دینی از گزاره‌های علمی را با عنایت به متن قرآنی و بسامد آیاتی که در عرصه علم است، با روش کتابخانه‌ای و اجتهادی و با رویکرد انتقادی نسبت به الگوهای رقیب، بررسی خواهیم کرد و در چهارده بند، نتایج مترتبه را توضیح خواهیم داد. این جهارده بند مواردی است که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از برخی آیات، قابل استناد و کشف‌اند و بر امکان تولید علوم انسانی اسلامی ازمنظر قرآن کریم دلالت دارند. https://naghd.iict.ac.ir/article_724383.html آیت‌اللّه رشاد ازجمله نظریه‌پردازان علم دینی با نگاه حداکثری به تحول و تکامل علم دینی، نظریه خود را در ضمن نگاه انتقادی به ظرفیت هندسه معرفت دینی و علوم سکولار ارائه می‌دهد. ایشان پس از تصویری که از فلسفه معرفت دینی، منطق فهم دینی و قلمرو معرفت دینی در «نظریه ابتناء» ارائه می‌کند، با ابداع «نظریه تناسق»، تلقی جدیدی از فلسفه علم دینی و علم دینی ارائه می‌کند. در نظریه ابتناء با تأکید بر نگاه فرآیندی و برآیندی به تکوّن و تطور معرفت و مواجهه روش‌مند به دین با توسعه منابع و اضلاع معرفت دینی، گزاره‌های علمی و تربیتی را نیز در ذیل هندسه معرفت دینی تعریف می‌کند تا محمل درون‌دینی برای تولید علوم طبیعی و انسانی ایجاد شود. در نظریه تناسق، عناصر «ماهیت‌ساز» علم بر عناصر «هویت‌ساز» حاکم گشته و معیار «علمیت»، «اسلامیت» را در علم دینی موجّه می‌کند. پژوهش حاضر با مطالعات و تحقیقات کتابخانه ای، با روش تحلیلی و انتقادی، هردو بخش نظریه را مورد انتقاد قرار می‌دهد. پرسش اصلی این است که اگر موضوع مشترک «فلسفه معرفت دینی» و «فلسفه علم دینی»، تحلیل فرآیند فهم باشد، ملاک دینی‌بودن فهم، به یک امر مشترک بازمی‌گردد؟ اگر علمیت نظریه به «تناسق» مؤلفه‌های رکنی بازگردد، «دینی‌بودن» یک نظریه را نیز می‌تواند تأمین کند؟ یا ملاک اسلامیت به امر دیگری بازمی‌گردد؟ اگر هریک از دو نظریه ابتناء و تناسق، یکی به تولید «معرفت دینی» و دیگری به«معرفت علمی» معطوف شود، هماهنگی ٱنها بدون یک فلسفه معرفت و روش عام معرفت چگونه ممکن خواهد شد؟   https://naghd.iict.ac.ir/article_724387.html از مسائل معرفت‌شناسی علوم انسانی، عقلانیت آن علوم است. عقلانیت علم، درباره اعتبار و ارزش معرفتی آن بحث می‌کند. این حوزه معرفت‌شناختی مشتمل بر محورها و مسائل گوناگونی است که مهم‌ترین آن، حجیت گزاره‌ها و نظریه‌های علمی است. مسئله حجیت و عقلانیت علوم انسانی در سه سطحِ گزاره، نظریه و رشته‌های علمی، قابل بررسی است و معیارهای هریک در دو مدل دینی و غیردینی نیز متفاوت است. حجیت در سطح گزاره‌ها از سنخ حجیت معرفت‌شناختی است که با صدق و کذب سروکار دارد، ولی در سطح نظریه و دیسیپلین‌ها که از سنخ حجیت علم‌‌شناختی است، افزون بر معیارهای معرفت‌شناختی، از معیارهای دیگری نیز سخن به‌میان خواهد آمد. مقاله حاضر می‌کوشد با روش عقلی و نقلی به‌ویژه آیات قرآن کریم، معیارهای عقلانیت این علوم را در سه سطح یادشده بررسی نماید و بر پایه آن، عقلانیت سکولار را نیز نقد کند. از یافته‌های تحقیق می‌توان به انواع معیارهای حجیت در سطوح یادشده و تفاوت آنها و نیز برخی نتایج روشی همچون واقع‌گرایی روش‌شناختی، تکثر روشی و مانند آن اشاره کرد. https://naghd.iict.ac.ir/article_713133.html پس از وقوع رنسانس در غرب و تجدید حیات فکری انسان غربی و نیز به‌دنبال رخداد انقلاب صنعتی، توسعه تمدن و پژوهش‌های علمی و دستاوردهای صنعتی و اقتصادی در آن سرزمین، در کنار ایجاد جاذبه‌های مادی و جلوه‌های ظاهری، انحراف تدریجی از ارزش‌های انسانی و افول وضعیت فرهنگی ـ اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در یک اجتماع توسعه‌یافته به‌وجود آمد که این رخداد، نقدهای بسیاری را ازسوی جامعه‌شناسان، اقتصاددانان و اندیشمندان سیاسی و فرهنگی برانگیخت. دراین‌میان بسیاری از اندیشمندان ناقد غرب، از درون جوامع غربی برخاستند. اینان شامل کسانی‌اند که کاستی‌ها و نواقص غرب را از نزدیک تجربه و لمس کرده‌اند و آن را در ابعاد اندیشه، سیاست، اقتصاد، فرهنگ و اخلاق مورد نقد و بررسی قرار داده‌اند. مسئله اصلی پژوهش، بررسی چالش‌های پارادایمی تمدن غرب و نقد بنیادهای نظری این تمدن با رویکرد درون‌گفتمانی است. یافته‎های تحقیق نشان می‌دهد که امروز بسیاری از اندیشمندان غربی، مدرنیته غربی را بر مبنای افول ارزش‌ها به‌چالش می‌کشند و دلایل ضعف‌ها و بحران‌های آن را در ابعاد گوناگون که ریشه در بنیادهای نظری این تمدن دارد، تشریح می‌کنند؛ ازاین‌رو ساختار مقاله حاضر بر مبنای رویکرد نقادانه اندیشمدان غربی به تمدن برخاسته از لیبرال دموکراسی غرب است که با روش توصیفی تحلیلی در چهار بخش مبانی، روش، اهداف و کارکردها در ابعاد گوناگون سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی تدوین یافته است. https://naghd.iict.ac.ir/article_724386.html امروزه در جهان اسلام، آثار گوناگونی درمورد روان‌شناسی اسلامی، تولید و منتشر شده است که در بیشتر این آثار، تلاش محققان بر این بوده است تا محتوای روان‌شناختی را از آیات و روایات استخراج کنند. پژوهش حاضر با هدف معرفی، نقد و بررسی کتب پژوهشگران و اندیشمندان ایران و جهان عرب درباره روان‌شناسی اسلامی نگارش یافته است؛ به‌همین‌دلیل با روش توصیفی ـ انتقادی و با رویکرد موردپژوهی، برخی کتاب‌های اندیشمندان ایرانی و آثار اندیشمندان جهان عرب ازنظر روش و محتوا مورد مداقه و بررسی قرار گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که غالب کتب نگاشته‌شده درباره روان‌شناسی اسلامی، فقط به کشف محتوای روان‌شناختی از قرآن کریم و روایات اسلامی پرداخته‌اند که علاوه بر عمیق‌نبودن برخی برداشت‌ها و تفسیرها، بخش قابل توجهی از این یافته‌های روان‌شناختی نیز به تطبیق میان نظریات علم روان‌شناسی معاصر با آیات روان‌شناختی قرآن کریم پرداخته‌اند. همچنین به‌ندرت آثاری دیده شده که به روش‌های فهم روان‌شناختی متون دینی خصوصاً قرآن کریم اشاره کرده است. البته بیشتر این پژوهشگران در آثار خویش به روش کشف آیات و روایات روان‌شناختی و نیز طریقه برداشت خود از چنین متون دینی نپرداخته‌اند.