شاکلۀ عرفان شیعی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده

استاد گروه فلسفۀ مؤسسۀ آموزشی پژوهشی امام خمینی ره

چکیده

تحلیل و تعلیل شاکله عرفان شیعی از اهمیت و ضرورت خاصی در تولید و تبیین عرفان اهل بیتی برخوردار است. از آنجا که عرفان اسلامی جزئی لاینفک از اسلام و برخاسته از متن اسلام است، هر کدام از مکاتب تسنن و تشیع برخوردار از عرفان بر اساس منبع مشترک قرآن و سنت پیامبر است؛ بنابراین هم عارفان سنّی و هم عارفان شیعی داریم؛ اما همان طور که کلام و فقه شیعه داریم، عرفان شیعه نیز خواهیم داشت و همان گونه که بین کلام و فقه شیعه و سنّی به‌رغم اشتراک‌های بنیادی، تفاوت‌هایی هست، بین عرفان شیعی و سنّی هم در کنار اشتراک در ارکان و اصول آموزه‌های اسلامی تفاوت‌هایی هست که آنها را از هم متمایز می‌کند. شاکله عرفان شیعی را کتاب و سنت مبتنی بر عنصر «امامت و ولایت» تشکیل می‌دهد؛ بدین جهت مهم‌ترین تفاوت در دیدگاه دو مکتب، تفاوت در مفهوم و مصداق «امامت و خلافت» است که هر یک آثار اعتقادی و عملی و در نتیجه عرفانی ـ سلوکی خاصی در پی دارد. از جمله آثار تفاوت یادشده این است که در تشیع، بین «شریعت و عرفان» و همچنین بین «عرفان و سیاست» هرگز ناسازگاری و تعارضی رخ نمی‌دهد؛ زیرا مرجعیت شرعی، معنوی و سیاسی از آن اصل «امامت» و «امام» است؛ اما بر اساس خلافت و امکان جدایی بین مرجعیت شرعی، معنوی و سیاسی زمینه برای بروز اختلاف و ناسازگاری بین این ابعاد فراهم است. نتیجه آنکه مسئله اصلی نوشتار حاضر تبیین شاکله عرفان شیعی و بیان امتیازات آن از عرفان اهل سنت است که دستاوردهای آن در تبیین مقومات و ممیزات عرفان شیعی و نسبت بین شریعت و عرفان و عرفان و سیاست، رابطه عاطفی و معنوی با امام و عرفان جهادی و حماسی با معیار امامت و ولایت است که با روش نقلی و عقلی و تحلیل محتوایی حاصل شده است.

کلیدواژه‌ها


  1. * قرآن کریم.

    ** نهج‌البلاغه.

    ***   صحیفه سجادیه.

    **** مفاتیح‌الجنان.

    ***** انجیل یوحنّا.

    1. ابن‌ابی‎الحدید؛ شرح نهج البلاغه؛ بیروت: دار إحیاء الکتب العربیه، 1378ق.
    2. ابن‌بابویه، الصدوق؛ عیون اخبار الرضا؛ به اهتمام مهدی حسینی لاجوردی؛ قم، [بی‌نا]، 1377.
    3. ابن‌خلدون، عبدالرحمن؛ تاریخ ابن‌خلدون (المقدمه)؛ مج1، بیروت: دار الکتب العلمیه، 1413ق.
    4. ابن‌سعد، محمدبن سعد بصری؛ الطبقات الکبری؛ بیروت: دار الکتب العلمیه، 1410ق.
    5. ابونعیم، احمد بن عبدالله اصفهانی؛ حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء؛ قاهره: مطبعة السعاده، 1351ق.
    6. احمدبن حنبل؛ المسند؛ ج۶؛ قاهره: دار الحدیث، [‌بی‌تا].
    7. اقبال لاهوری، محمد؛ کلیات اشعار فارسی علامه اقبال لاهوری؛ به کوشش احمد سروش؛ تهران: انتشارات سنایی، 1390.
    8. امینی، عبدالحسین؛ موسوعة الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب؛ تحقیق مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه؛ چ4، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، 1385.
    9. حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله؛ المستدرک علی الصحیحین؛ ‌بیروت: دار الکتب العلمیه، 1411ق.
    10. حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه؛ ج۱۴؛ قم: مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، 1409ق.
    11. حسن‌زاده آملی، حسن؛ ممدّ الهمم در شرح فصوص الحکم؛ تهران: فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378.
    12. حسینی طهرانی، سید محمدحسین؛ روح مجرد؛ مشهد: انتشارات علامه طباطبائی، 1435ق.
    13. ذهبی، شمس‌الدین محمد ابن احمد؛ تذکرة الحفاظ، [بی‌جا]: دار احیاء التراث العربی، [بی‌تا].
    14. راغب اصفهانی، حسین ابن محمد؛ مفردات الفاظ قرآن؛ تهران: مرتضوی، 1376.
    15. سراج طوسی، ابونصر؛ اللمع فی التصوف؛ [بی‌جا]: نشر فیض، 1380.
    16. سید بن طاووس، ابوالقاسم رضی‌الدین علی‌بن موسی؛ اللُّهوف عَلی قَتَلی الطّفوف؛ [بی‌جا]، ‌موسسة المیلاد، 1414ق.
    17. الشیبی، کامل مصطفی؛ الصلة بین التصوف و التشیع؛ بیروت: دار الأندلس، 1982.
    18. طبری، محب‌الدین؛ الریاض النضرة فی مناقب العشره؛ طنطا: مکتبة اسلامیه، 1337ق.
    19. طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الأمم والملوک؛ بیروت: مؤسسة عزالدین، 1407ق.
    20. طوسی، محمد بن حسن؛ الأمالی؛ قم: دار الثقافه، ۱۴۱۴ق.
    21. عطار، فریدالدین؛ تذکرة الأولیاء؛ تصحیح رینولد نیکلسون؛ تهران: انتشارات مولی، [بی‌تا].
    22. فرغانی، سعید بن محمد؛ مشارق الدراری: شرح تائیه ابن‎فارض؛ با مقدمه و تعلیقات سیدجلال‌الدین آشتیانی؛ مشهد: انجمن فلسفه و عرفان اسلامی، 1398ق.
    23. فنائی اشکوری، محمد؛ شاخصه‌های عرفان ناب شیعی؛ ویراست دوم، قم: مجمع عالی حکمت اسلامی، 1394.
    24. ـــــ؛ عرفان اسلامی در متون عالمان شیعی: قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1396.
    25. فیض کاشانی، ملامحمدمحسن؛ المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء؛ تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری؛ چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۳ش.
    26. کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی؛ تهران: انتشارات اسلامیه، 1362.
    27. کفعمی، علی ‌بن ابراهیم؛ البلد الأمین و الدّرع الحصین؛ بیروت: مؤسسه الاعلمی، ۱۴۱۸ق.
    28. مجلسی، محمدباقر؛ بحار الانوار؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1403ق.
    29. مسعودی، علی ‌بن الحسین؛ مروج الذّهب و معادن الجوهر؛ قاهره: مطبعة السعاده، 1384 ق.
    30. مولوی، جلال‌الدین محمد؛ مثنوی معنوی؛ با تصحیح رینولد نیکلسون؛ تهران: ققنوس، 1376.
    31. یعقوبی، احمد بن یعقوب؛ تاریخ الیعقوبی؛ نجف: مکتبة الغری، 1358ق.