امتیازات و مؤلّفه‌های عرفان عملی شیعی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده

دانشیار گروه عرفان اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

4

چکیده

تبیین امتیازات عرفان عملی شیعی از رهگذر مؤلّفه‌های آن از اهمیت و ضرورت خاصی در حوزه معارف عرفانی و ساحتِ سلوکی برخوردار است. عرفانی که در معارف شیعی دارای اصالت و کارآمدی جامع در همه عرصه‌هاست و عارفِ شیعی کسی است که به معرفتِ شهودی حق‌تعالی از راه تزکیه نفس، تزکیه عقل و تضحیه نفس مبتنی بر مدار امامت و ولایت دست یافته و جلوه جمال و جلال حق –تبارک ‌و تعالی ـ شد. بنابراین از امتیازات عارف شیعی این است که توحید حقیقی را از راه عبودیت بر محور شریعت حقه محمدیهˆ در صراط امامت و ولایت درک و دریافت خواهد کرد. پرسش محوری نوشتار حاضر این است که عرفان عملی شیعی دارای چه امتیازاتی در مؤلّفه‌های سلوکی است؟ در مقاله پیش رو از روش نقلی– عقلی با رویکرد تحلیلی به این حقیقت دست می‌یابیم که عرفان شیعی، عرفانِ مبتنی بر اصل «امامت و ولایت» که در حقیقت فصلِ ممیز آن از دیگر عرفان‌هاست، خواهد بود. آنچه در نوشتار حاضر مورد تحقیق و تدقیق قرار گرفت، پاسخ پرسش یادشده در قالب مؤلّفه‌هایی چون توحید، عبودیت، شریعت، ولایت، عقلانیت، اعتدال و سیاست با استناد و اصطیاد از منابع وحیانی (آیات، احادیث و ادعیه) است.

کلیدواژه‌ها


  1. * قرآن کریم.

    ** نهج‌البلاغه.

    ***   مفاتیح‌الجنان.

    1. ابوعلی سینا، حسین؛ الاشارات و التنبیهات؛ شرح خواجه نصیرالدین طوسی و قطب الدین رازی؛ چ1، قم: مطبوعات دینی، 1374.
    2. آملی، سیدحیدر؛ انوار الحقیقه و اطوار الطریقه و اسرار الشریعه؛ تحقیق و تعلیق و مقدمه سیدمحسن موسوی تبریزی؛ قم: انتشارات نور علی نور، 1382.
    3. امین اصفهانی، سیده نصرت بیگم؛ سیر و سلوک؛ تصحیح و تعلیق حمید سبحانی صدر؛ قم: آیت اشراق، 1391.
    4. بهاری همدانی، محمد؛ تذکرة المتقین؛ تهران: نورفاطمه، 1361.
    5. جعفری، محمدتقی؛ عرفان اسلامی؛ تهران: موسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری، 1387 .
    6. جوادی آملی، عبدالله؛ تفسیرموضوعی قرآن مجید؛ چ2، قم: مرکز نشر اسراء، 1379.
    7. ـــــ؛ دین‌شناسی؛ قم: مرکز نشر اسراء، 1381.
    8. ـــــ؛ ادب فنای مقربان؛ ج2، چ1، مرکز نشر اسراء، 1383، الف.
    9. ـــــ؛ سرچشمه اندیشه؛ ج5؛ چ1، قم: مرکز نشر اسراء، 1383، ب.
    10. ـــــ؛ تفسیر تسینم؛ ج1، چ2، قم: مرکز نشر اسراء، 1379.
    11. حافظ، شمس‌الدین محمد؛ دیوان حافظ؛ [بی‌جا]: نشر طلوع، [بی‌تا].
    12. ابن‌شعبه حرّانی، ابومحمد الحسن ‌بن علی‌بن الحسین؛ تحف العقول عن آل الرسول؛ چ4، قم: انتشارات جامعه مدرسین، 1416ق.
    13. ح‍س‍ک‍ان‍ی‌، ع‍ب‍ی‍دال‍ل‍ه ‌ب‍ن‌ ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌؛ شواهد التنزیل؛ چ2، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1411ق.
    14. حسینی تهرانی، سیدمحمدحسین؛ لمعات الحسین †؛ مشهد، انتشارات علامه طباطبائی، چ10، 1386.
    15. خمینی (امام) روح‏الله؛ شرح چهل حدیث؛ تهران: مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینیŠ، 1373.
    16. ـــــ؛ صحیفه نور؛ تهران: نشر مرکز مدارک فرهنگی، 1364.
    17. دیلمی؛ ارشاد القلوب؛ سید‎هاشم رسولی؛ چ1، قم: دارالاسوه، 1375.
    18. شبستری، شیخ محمود؛ گلشن راز؛ تهران: نشر اشراقیه، 1368.
    19. صدوق؛ أمالی؛ [بی­جا]: کتابچی، 1376.
    20. طباطبایی، محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1412ق.
    21. ـــــ؛ مجموعه رسائل؛ قم: بوستان کتاب، 1387.
    22. ـــــ؛ تفسیرالمیزان؛ ترجمه محمدباقر همدانی؛ قم: انتشارات اسلامی، 1383.
    23. طبرسى، فضل ‌بن ‌حسن؛ مجمع البیان فى تفسیر القرآن؛ تحقیق محمد جواد بلاغى؛ چ3، تهران: انتشارات ناصرخسرو، 1372.
    24. طوسی، خواجه نصیرالدین؛ اوصاف الاشراف؛ مشهد: انتشارات امام، 1361.
    25. طوسی، محمد بن ‌حسین؛ امالی؛ تحقیق الدارسات الاسلامیه، مؤسسه البعثه؛ چ1، قم: دار الثقافه، 1414ق.
    26. عروسی الحویزی، عبدعلی‌ بن‌جمعه؛ تفسیر نور الثقلین؛ ج1، تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی؛ بیروت: ‌مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1411ق.
    27. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین؛ تحقیق و تصحیح مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی؛ قم: نشر هجرت، 1410ق.
    28. فنارى، محمد ‌بن حمزه؛ مصباح الأنس؛ تصحیح محمد خواجوی؛ تهران: انتشارات مولى، 1374. ‏
    29. فیض‌ کاشانی‌، محمد بن ‌شاه‌ مرتضی‌؛ علم الیقین فی أصول الدین؛ قم: بیدار‏‫، ۱۴۲۶ق.
    30. کلینی، محمد بن یعقوب؛ اصول کافی؛ چ4، بیروت: دار الصعب، دار التعارف، 1401ق.
    31. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار؛ بیروت: مؤسسة الوفاء، 1404ق.
    32. محمدی ری‌شهری، محمد؛ میزان ‌الحکمه؛ چ‌1، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1403 ـ 1405ق.
    33. ـــــ؛ محمد؛ میزان‌الحکمه؛ ترجمه حمیدرضا شیخ؛ قم: دار الحدیث، 1381.
    34. مطهری، مرتضی؛ آشنایی با قرآن؛ ج1، چ18، تهران: انتشارات صدرا، 1382.
    35. ـــــ؛ مجموعه آثار؛ ج13، چ2، تهران: انتشارات صدرا. 1374.
    36. معاونت فرهنگی ستاد بزرگداشت حضرت امام خمینی؛ آیینه جمال؛ با مقدمه خانم دکتر طباطبایی؛ چ1، تهران: انتشارات عادیات، 1387.
    37. مفید، محمد بن نعمان؛ امالی؛ ترجمه حسین استاد ولی؛ قم: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1364.
    38. مکارم شیرازی، ناصر؛ پیام قرآن؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1382.
    39. ملکی تبریزی، میرزا جوادآقا؛ رساله لقاءالله؛ قم: انتشارات مستجاره، 1388.
    40. ورام ابن‌ابی‌فراس، ابوالحسن؛ مجموعه ورام در اخلاق و آداب اسلامی؛ ترجمه محمدرضا عطایی؛ مشهد مقدس: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1390.