یکی از عرصههایی که مجتهد شبستری به آن ورود کرده، بحث ذاتی و عرضی یا گوهر و صدف دین است. وی در اینباره دو نظر دارد: در موردی گوهر دین را تجربه دینی میداند و در مورد دیگر گوهر دین را مقصود بالذات معرفی میکند. ایندو دیدگاه را میتوان بهصورت جدا ارزیابی کرد اما بهنظر میرسد، مراد وی از طرح بحث مقاصد بالذات یافتن وجه اشتراکی میان تجربههای دینی بهطور کامل متمایز از یکدیگر به لحاظ ماهوی است. وجه اشتراک پیشگفته تجربههای دینی را به لحاظ مقاصد با یکدیگر به نقطه اشتراک میرساند.
نوشته پیشرو قصد دارد دو دیدگاه طرحشده را مورد مداقه قرار دهد؛ اولاً، رابطه ایندو دیدگاه را بررسی کند؛ ثانیاً، به بررسی منطق کشف ذاتیات دین آنگونه که در نظر وی مطرح شده است، بپردازد. همچنین روش بهکار گرفتهشده در این نظریه را اعتبارسنجی کند.
عربصالحی، محمد؛ «ذاتی و عرضی در دین»؛ مجله معرفت کلامی، س2، ش2، 1390.
قدردانقراملکی، محمدحسن؛ آئین خاتم؛ تهران: سازمان انتشارات فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1386.
کاشیزاده، محمد و محمدحسن قدردانقراملکی؛ «تحلیل ذاتی و عرضی دین از منظر نومعتزله»؛ مجموعه مقالات جریانشناسی و نقد اعتزال نو: اعتزال نو و مسائل فلسفه اسلامی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1393.
لاهوری، محمداقبال؛ بازسازی اندیشه دینی؛ محمد بقاییماکان؛ تهران: ماکان، 1368.
مجتهد شبستری، محمد؛ نقدی بر قرائت رسمی از دین؛ تهران: طرح نو، 1379.
مصباحیزدی، محمدتقی؛ اخلاق در قرآن؛ ج1، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، 1384.
ملکیان، مصطفی؛ مشتاقی و مهجوری: گفتوگوهایی در باب فرهنگ و سیاست؛ تهران: نگاه معاصر، 1385.
