از دیدگاه ارباب معرفت، شریعت، طریقت و حقیقت، به حقیقت واحدی باز میگردند و به اعتبارهای گوناگون، بر آن حقیقت واحد، صدق میکنند. شریعت، نامی است که بر راههای الاهی نهاده شده و شامل اصول، فروع، رخصتها و عزیمتها است، و طریقت، عبارت است از پایبندی به آندسته از مسایل شریعت که با احتیاط سازگارتر، و از بهترین و برترین مسایل شمرده میشوند. اما حقیقت، عبارت است از اثبات چیزی از راه کشف، عیان، حالت و وجدان و شرع، شامل تمام موردهای پیشگفته است. شریعت و حقیقت، از یکدیگر تفکیکناپذیر هستند و هیچگونه ناسازگاری با یکدیگر ندارند؛ زیرا شریعت، همان حقیقت است؛ حقیقتی که شریعت نامیده میشود. پندار ناسازگاری شریعت با حقیقت و عکس آن، پنداری باطل است. ابنعربی بر آن است که انسان در هیچ حالی، از دایره حکم شرع، خارج نمیشود و شریعت برای همگان با هر حال و صفتی، حکمی دارد. از نظر اهل معرفت باید از فقه و علم احکام شرعی به اندازه نیاز زمان و به اندازهای که در عمل به آن نیاز است، بهره گرفت و راه اعتدال را مرعی داشت. فلسفه وجودی شریعت، تأمین مصلحتهای دنیا و آخرت است و شناخت آخرت، جز از راه اخبار الاهی امکان ندارد و عقل فقط میتواند به امکان آخرت حکم کند. پس از انقطاع نبوت تشریعی، نبوت تعریفی یعنی ولایت، که عاری از تشریع است، باقی است. اما تشریع بهگونهای دیگر در امت محمدی و در قالب اجتهاد باقی مانده است و مجتهدان در تشریع و استنباط احکام شرعی از ادله، وارثان پیامبران هستند. این وراثت، جز در حوزه احکامی که از راه اجتهاد بهدست میآید و تشریع میشود، تحقق نمییابد. مقرراتی که عالمان امت در چارچوب شریعت، از کتاب و سنت، استنباط میکنند، گونهای از استمرار و تجدید حیات شریعت است.
1. ابن ابىجمهور احسائى، 1405ق، عوالی اللآلی، قم: انتشارات سید الشهداء.
ابن عربى، محیىالدین، 1405: الفتوحات المکیة فى معرفة اسرار المالکیة و الملکیة، بیروت: داراحیاء التراث العربى.
آملى، حیدر بن على، 1368ش، جامعالأسرار و منبعالأنوار (به انضمام رساله نقدالنقود فى معرفة الوجود)، با تصحیحات و دو مقدمه هنرى کربین و عثمان اسماعیل یحیى، ترجمه سیدجواد طباطبایى، تهران: شرکت انتشارات علمى و فرهنگى.
عینالقضاة همدانی، ابوالمعالی عبدالله بن محمد، 1370ش، تمهیدات، با مقدمه، تصحیح و تحشیه و تعلیق عفیف عسیران، تهران: منوچهری.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن، 1374ش، رساله قشیریه، ترجمه ابوعلی حسن بن احمد عثمانی با تصحیحات و استدراکات بدیعالزمان فروزانفر، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
کاشانی، کمالالدین عبدالرزاق، 1379ش، لطائف الاعلام فی اشاراة اهل الالهام، با تصحیح و تعلیق مجید هادیزاده، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.
مجلسى، محمدتقی، 1404ق، بحار الأنوار، بیروت: مؤسسة الوفاء.
محدثنورى، 1408ق، مستدرک الوسائل، قم: مؤسسه آل البیت.
محمود الغراب، محمود، 1420ق، الفقه عند الشیخ الأکبر، بیجا: مطبعة نضر، چاپ سوم.
مستملیبخاری، ابوابراهیم اسماعیل بن محمد، 1363ش، شرح التعرّف لمذهب التصوف، با مقدمه و تصحیح و تحشیه محمد روشن، تهران: شرکت انتشارات اساطیر.
نجمرازی، عبدالله محمد،1379ش، مرصاد العباد، به اهتمام محمدامین ریاحی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
نسفی، عزیزالدین بن محمد، 1379ش، الانسان الکامل [مجموعه رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل]، با پیشگفتار هانری کربن و تصحیح و مقدمه ماریژان موله، ترجمه ضیاءالدین دهشیری، تهران: انتشارات طهوری.
نقشبندی خالدی، شیخضیاءالدین احمد، بیتا، جامع الاصول فی الاولیاء، تحقیق احمد فرید المزیدی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
هجویری، علی بنعثمان، 1376ش، کشف المحجوب، تصحیح وژوکوفسکی، با مقدمه قاسم انصاری، تهران: طهوری.
