عرفان شریعت‌گرا و شریعت‌گریز

نوع مقاله : مقاله تخصصی

چکیده

بحث درباره معانی و مقصود از شریعت در عرفان و ضرورت شریعت‌گروی در سیر و سلوک عرفانی، تحلیل و ارزیابی عوامل و ریشه‌های انحراف نظری و عملی از شریعت و بیان مؤلفه‌های عرفان‌های شریعت‌گرا و شریعت‌گریز، از عمده مطالب مندرج در این مقاله است. کوشیده‌ام نشان دهیم که سالک الی‌الله، خداخو و عارف حقیقی شدن، جز در پرتو شریعت حقّه محمدیˆ امکانپذیر نیست و شریعت آداب، اسرار و لایه‌های گوناگون دارد که سالک را در تمام مراحل و ساحت‌های سلوکی، تغذیه و تأمین می‌کند. در عرفان حقیقی، التزام عملی به شریعت بیشتر و شدیدتر است و از دو ویژگی مهم در ریاضت معقول و معتدل برخوردار است:
أ. تدریجی و آهسته‌آهسته؛
ب. مداوم و قابل عمل در تمام مقام‌ها و منازل که سالکان مجذوب و مجذوبان سالک، عامل به آن هستند.
 شریعت نبوی، راه سلوک، سازوکار طی مقام‌های معنوی و عبودیت را در تمام اطوار و مراحل سلوکی تا مقام قرب و لقای رب عهده‌دار است و رهایی و گریز از شریعت، جز سقوط و خروج از دایره معنویت ناب چیز دیگری نیست. در ادامه، شریعت‌گریزی با رهیافت معرفت‌شناختی، روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و سیاسی ـ اجتماعی مورد سنجش و ارزیابی واقع شده است و نتیجه گرفته شده است که شریعت حقّه محمدیˆ تمام قانون‌ها، روش‌ها و نیازهای سالک را طی مقام‌های معنوی و فتوحات غیبی تأمین می‌کند.

کلیدواژه‌ها


  1. قرآن کریم

    نهج‌البلاغه

    1. آمدی، عبدالواحد، 1373ش، شرح الغررالحکم و الدرر الکلم، تحقیق جمال‎الدین محمد خوانساری، تهران: دانشگاه تهران، چهارم.
    2. آملی، سیّدحیدر، 1382ش، انوار الحقیقة و اطوار الطریقة و اسرار الشریعه، تحقیق و تعلیق و مقدمه سیّدمحسن موسوی‌تبریزی، بی‎جا: نوره علی نور.
    3. ــــــــــــ، 1426ق، جامع‎الاسرار و منبع‎الانوار، مقدمه‌ هانری‎کربن و عثمان اسماعیل یحیی، ترجمه فارسی سیّد جواد طباطبایی، بیروت: بی‎نا.
    4. ابن‎سینا، حسین بن عبدالله، 1384ش، الاشارات و التنبیهات، شرح خواجه نصیر و قطب‎الدین رازی، تحقیق کریم فیضی، بی‎جا: مطبوعات دینی.
    5. ابن‎عربی، محی‌الدین، بی‌تا، الفتوحات المکّیه، بیروت: دار صادر.
    6. بدیعی، محمد، 1385ش، معنویت تشیّع، مقدمه حسن‎زاده‌آملی، قم: تشیّع.
    7. جعفری، محمدتقی، 1363ش، تفسیر و نقد و تحلیل مثنوى جلال‎الدین محمد بلخى، بی‎جا: بی‎نا، دهم.
    8. جوادی‌آملی، عبدالله، 1378ش، بنیان مرصوص، قم: اسراء، دوم.
    9. ـــــــــــــــــ، 1381ش، دین‌شناسی، قم: اسراء.
    10. ــــــــــــــــ، 1386ش(الف)، تفسیر موضوعی قرآن مجید، قم: اسراء، سوم.
    11. ـــــــــــــــ، 1386ش(ب)، شمس الوحی تبریزی (سیره علمی علامه طباطباییŠ)، قم: اسراء.
    12. ــــــــــــــــ، بی‌تا، سرچشمه اندیشه، قم: اسراء، دوم.
    13. حسن‌زاده‌آملی، حسن، 1382، دروس شرح اشارات و تنبیهات، قم: مطبوعات دینی.
    14. حسینی‌تهرانی، سیدمحمدحسین، 1418ق، الله‌شناسی، مشهد: علامه طباطباییŠ، دوم.
    15. ــــــــــــــــــــــــــ، بی‌تا، رساله لب‌اللباب، بی‌جا: بی‌نا.
    16. رازى، نجم‌الدین، 1356ش، مرصاد العباد، به اهتمام محمدامین ریاحی، تهران: شرکت علمی فرهنگی، دوم.
    17. صدرالدین‌‌ شیرازی (ملاصدرا)، محمد بن ابراهیم، 1381ش، کسر اصنام الجاهلیه، تصحیح، تعلیق و مقدمه محسن جهانگیری، تهران: بنیاد حکمت.
    18. صدوق، محمد بن علی، 1415ق، شرح توحید صدوق، قاضی سعید محمد بن محمد مفید القمی، تصحیح و تعلیق نجف‌قلی حبیبی، تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
    19. طباطبایی، سیدمحمدحسین، 1381ش، رسالة الولایه، ترجمه و مقدمه صادق حسن‌زاده، قم: بخشایش.
    20. ـــــــــــــــــــــــ، 1382ش، شیعه (مذاکرات و مکاتب کربن با طباطباییŠ)، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، چهارم.
    21. ــــــــــــــــــــــ، 1383ش، تفسیر المیزان، قم: دفتر انتشارات اسلامی، نوزدهم.
    22. ـــــــــــــــــــــــ، 1385ش، معنویت تشیّع، قم: تشیّع.
    23. فناری، محمد بن حمزه، 1416ق، مصباح الانس، تهران: مولی.
    24. قیصری، داود بن محمود، 1357ش، رسائل قیصری، تصحیح و تعلیق و شرح سیّدجلال‌الدین آشتیانی، تهران: انجمن حکمت و فلسفه.
    25. کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب، 1363ش، اصول کافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، پنجم.
    26. لاهیجی، محمد، 1383ش، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، مقدمه، تصحیح و تعلیق محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، تهران: زوّار، پنجم.
    27. مجلسی، محمدباقر، 1403ق، بحار الانوار، بیروت: دار احیاء التراث.
    28. محمدی‌ری‌شهری، محمد، 1381ش، ترجمه میزان الحکمه، قم: دارالحدیث.
    29. مطهرى، مرتضی، 1377ش، آشنایى با علوم اسلامى، عرفان، تهران: صدرا.
    30. ــــــــــــــ، 1384ش، خاتمیت، تهران: صدرا، هفدهم.
    31. مکارم‌شیرازی، ناصر، 1383ش، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، بیست و چهارم.
    32. ملکیان، مصطفی، بی‌تا (الف)، راهى به رهایى، بی‌جا: بی‌نا.
    33. ـــــــــــــ، بی‌تا (ب)، معنویت گوهر ادیان در سنّت و سکولاریسم، بی‌جا: بی‌نا.
    34. موسوی‌خمینی، سیدروح‎الله، 1406ق، تعلیقات علی شرح فصوص‎الحکم و المصباح الانس، تهران: مؤسسه پاسدار اسلام.
    35. نیریزی، ام‌سلمه، 1386ش، جامع الکلمات، تصحیح و تعلیقات مهدی افتخار، قم: مطبوعات دینی.
    36. یثربى، سیدیحیی، 1384ش، «جایگاه شریعت در قلمرو عرفان»، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، فصلنامه کتاب نقد، ش 35.