فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

نقدی بر تعریف‌های علم اقتصاد و علم اقتصاد اسلامی (بر مبنای نظریه واقع‌گرایی نظام‌محور)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
ناصر جهانیان
بازنشسته
چکیده
تمدن‌سازی نوین اسلامی ارتباط تنگاتنگی با داشتن «علم دینی» به‌ویژه «علم اقتصاد اسلامی» به‌مثابه یک رقیب توان‌مند در مقابل «علم اقتصاد متعارف غربی» دارد. اما «علم اقتصاد» چیست و ماهیت «علم دینی اقتصاد اسلامی» کدام است؟ آیا تعریف دقیقی از این دو مبتنی بر پایه‌های صحیح دینی و علمی بر مبنای ادله عقلی و نقلی وجود دارد؟ متأسفانه نه در ادبیات اقتصاد متعارف و نه در ادبیات اقتصاد اسلامی چنین تعریف دقیقی مشاهده نمی‌شود. مشکل اصلی در هر دو حوزه تمدنی اسلام و غرب فقدان فلسفه علم اقتصاد متقن مبتنی بر سنت‌های الهی است. به‌نظر می‌رسد سنت الهی «صبر و ارتباط» متخذ از آیه 200 سوره آل‌عمران می‌تواند تبیین روشنی از لایه‌های شش‌گانه «نظام اقتصادی از قبل موجود»، «رفتار انسان اقتصادی الگو»، «نهادها»، «سازمان‌ها»، «کنش اقتصادی قاعده‌مند» و «پدیده‌های اقتصادی» ارائه و از این طریق چارچوبی نظری برای نقد تعریف‌های ارائه‌شده از سوی اقتصاددانان متعارف غربی و پژوهشگران اقتصاد اسلامی طراحی کند. در این صورت می‌توان به تعریف دقیق «علم اقتصاد اسلامی» به‌مثابه یک «علم دینی» دست یافت. روش گردآوری داده‌ها کتابخانه‌ای است و به لحاظ روش‌های تجزیه و تحلیل داده‌ها، عمدتاً از روش تحلیلی توصیفی استفاده می‌شود. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد: 1‌- تعریف و روش علم اقتصاد اسلامی جهان‌شمول است؛ 2‌- بومی‌بودن تحلیل‌های اقتصادی را ثابت می‌کند؛ 3‌- قدرت تحلیل تمامی نظام‌های اقتصادی قدیم، جدید و آتی را دارد؛ 4‌- می‌تواند به‌آسانی نقص تحلیل‌های اقتصاد متعارف، اقتصاد هترودکس و اقتصاد اسلامی متعارف را تشخیص دهد.
کلیدواژه‌ها
علم دینی، علم اقتصاد، علم اقتصاد اسلامی، اقتصاد اثبات‌گرا، اقتصاد هنجاری، اقتصاد کاربردی
  1. آربلاستر، آنتونی (1367). ظهور و سقوط‌ لیبرالیسم. ترجمه عباس‌ مخبر، نشر مرکز.
  2. ایسینگ، اوتمار (1378). سیاست اقتصادى عمومى. ترجمه هادى صمدى، سمت.
  3. بشلر، ژان (1370). خاستگاه‌های سرمایه‌داری. ترجمه رامین کامران، تهران، نشر البرز، چ1.
  4. پورفرج، علیرضا، کریمی موغاری، زهرا، و اقدس‌طینت، جواد (1398). تجانس و اهمیت اقتصاد نهادی برای ساخت اقتصاد اسلامی. اقتصاد اسلامی، 73.
  5. توکلی، محمد جواد (1397). بررسی امکان‌پذیری تمایز اقتصاد اسلامی اثباتی و هنجاری. اقتصاد اسلامی، 72.
  6. توکلی، محمدجواد (1397). تحلیل انتقادی دوگان اثباتی و هنجاری در اقتصاد (بر اساس آرای شهید صدر). مطالعات اقتصاد اسلامی، 21.
  7. جهانیان، ناصر (1400). فقه وقف و چالش‌های آن، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  8. جهانیان، ناصر (1400). واقع‌گرایی نظام‌محور: نظریه‌ای جامع در فلسفه علوم اجتماعی و اقتصادی. اقتصاد اسلامی، 82.
  9. جوادی آملی، عبدالله (1388). تسنیم. ج 16، تحقیق عبدالکریم عابدینی، قم، نشر اسراء، چ1.
  10. جوادی آملی، مرتضی (1397). نقد و بررسی نظریه آیت‌الله جوادی آملی پیرامون علم دینی، در:

http://vasael.ir/fa/news/12489.

  1. رفیعی آتانی، عطاء‌الله (1394). تناسب موضوع و روش در علم اقتصاد: رهیافتی فلسفی برای اقتصاد اسلامی. نظریه‌های کاربردی اقتصاد، 2(4).
  2. روزبهان، محمود (1379). مبانی علم اقتصاد، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  3. روستو، والت ویتمن (1374). نظریه‌پردازان رشد اقتصادی. ترجمه مرتضی قره‌باغیان، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، چ1.
  4. صدر، سیدمحمدباقر (1417). اقتصادنا. تحقیق/ تصحیح عبد الحکیم ضیاء، على اکبر ناجى، سید محمد حسینى، صابر اکبرى، قم، دفتر تبلیغات اسلامى- شعبه خراسان، چ1.
  5. عظیمی، حسین (1373). ماهیت و روش در علم اقتصاد. دانشگاه انقلاب، 101-102.
  6. علوی‏تبار، علیرضا (1388). «اقتصاد سیاسی» به عنوان یک «برنامه پژوهشی». پژوهشهای اقتصادی (رشد و توسعه پایدار)، 9(2).
  7. قائمی‌نیا، علی اصغر (1392). دیدگاه تونی لاوسون در دو کتاب «اقتصاد و واقعیت» و «بازبنیاد اقتصاد». نشریه کتاب ماه علوم اجتماعی، 65.
  8. قائمی‌نیا، علیرضا (1391). روش‌شناسی اقتصاد اسلامی به مثابه علم دینی. کتاب ماه علوم اجتماعی، 51-52.
  9. کاپوراسو، جیمز ا. و لوین، دیوید پ. (1392). نظریه‌های اقتصاد سیاسی. ترجمه محمود عبدالله‌زاده، تهران، نشر ثالث، چ2.
  10. گرونوگن، پیتر (1377). اقتصاد سیاسی و علم اقتصاد، ترجمه دینی ترکمانی، علی،. مالجو، محمد، اطلاعات سیاسی – اقتصادی، 137-138.
  11. مقدم، وحید (1396). بررسی و نقد کتاب «نظریه پردازی علمی اقتصاد اسلامی». پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 46.
  12. مک‌لاپ، فریتز (1381). اقتصاد اثباتی و دستوری. ترجمه یداللّه دادگر و محمدنقی نظرپور، فصلنامه نامه مفید، 31.
  13. میرمعزی، سیدحسین (1399). فلسفه دانش اقتصاد اسلامی؛ تعریف، مسائل و روش. معرفت اقتصاد اسلامی، 23.
  14. میرمعزی، سیدحسین (1400). نظام اقتصادی اسلام (چیستی، هستی و امکان استنباط آن). جستارهای اقتصادی، 35.
  15. میرمعزی، سیدحسین (1401). «چیستی و هستی اقتصاد اسلامی»، فصل اول از تحقیق فلسفه دانش اقتصاد اسلامی»، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  16. میرمعزی، سیدحسین (1386). روش فلسفه علم اقتصاد اسلامی. اقتصاد اسلامی، 27.
  17. میرمعزی، سیدحسین (1388). فلسفه علم اقتصاد اسلامی. تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  18. میرمعزی، سیدحسین (1386). موضوع علم اقتصاد اسلامی. اقتصاد اسلامی، 28.
  19. میرمعزی، سیدحسین (1390). نظام اقتصادی اسلامی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چ1.
  20. نمازی، حسین، و دادگر، یدالله (1385). ارتباط اقتصاد متعارف با اقتصاد ارتدکس و اقتصاد اخلاق‌مدار: موضوعات انتخابی در اقتصاد و اقتصاد اسلامی. تهران، شرکت سهامی انتشار، چ1.
  21. هادوی‌نیا، علی‌اصغر (1382). انسان اقتصادی از دیدگاه اسلام. تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چ1.
  22. KEYNES, JOHN NEVILLE (1999). THE SCOPE AND METHOD OF POLITICAL ECONOMY. REGISTRARY OF THE UNIVERSITY OF CAMBRIDGE, HONORARY FELLOW AND FORMERLY FELLOW OF PEMBROKE COLLEGE, FIRST EDITION 1890, FOURTH EDITION 1917, Batoche Books, Kitchener.
  23. Stilwell, Frank (2019). From Economics to Political Economy: Contradictions, Challenge, and Change. American Journal of Economics and Sociology, 78(1).
  24. Stilwell, Frank, Primrose, David and Thornton, Tim B. (2022). Introduction to the Handbook of Alternative Theories of Political Economy, p.5, in: https://www.researchgate.net/publication/360724891.