فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

پدیدار‌شناسی هوسرل و علم اجتماعی اسلامی (نقد امکان‌ کاربست از چشم‌انداز استاد مطهریŠ)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو گروه فرهنگ پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
رویکرد فلسفی ادموند هوسرل در پدیدارشناسی موجب شکل‌گیری جامعه‌شناسیِ پدیدارشناختی در علم اجتماعیِ غربی شده است. مسئلۀ مقالۀ پیش رو این است که چنین رویکردی در حوزۀ علم اجتماعیِ اسلامی نیز قابل کاربست است یا این سنخ از علوم اجتماعی دلالت‌های روش‌شناختیِ پدیدارشناسی را برنمی‌تابد و آن را با بنیان‌های فلسفی خویش ناسازگار می‌شمارد؟ از آنجا که داوری دربارۀ امکان یا امتناع این امر، فقط زمانی میسّر می‌شود که اجزا و عناصر پدیدارشناسی مشخّص شوند و نسبت هر یک از آنها با علوم اجتماعی اسلامیِ و بنیان‌های فلسفی آن روشن گردد، سه مفهوم بنیادی از پدیدارشناسی هوسرل انتخاب شده و آن‌گاه دربارۀ هر کدام توضیح‌هایی پیش‌برنده ارائه گردیده‌اند. این مفاهیم عبارت‏اند از: «معنا»، «فراروندگی» و «شهود». این مطالعه با روش کتابخانه‌ای آغاز شده و آن‌گاه در قالب روش تحلیل مقایسه‌ای و انتقادی ادامه یافته است. این پژوهش نشان می‌دهد امکان‌های پدیدارشناسی هوسرل برای علوم اجتماعیِ اسلامی بسیار ناچیز و حداقلی‏اند؛ در حدی که می‌توان از امتناع سخن گفت و به نقد جدی پدیدارشناسی همّت گمارد. مطابق دلایلی که در متن آمده است، این امر به دلیل ناسازگاری بنیان‌های فلسفی و حتی دعاوی درونیِ پدیدارشناسی هوسرل با فلسفۀ اسلامی است.
کلیدواژه‌ها

  1. *     قرآن کریم.

    **   نهج‌البلاغه.

    1. اسپیگلبرگ، هربرت، و شومان، کارل (1399). جنبش پدیدارشناسی: درآمدی تاریخی. ج 1، ترجمۀ مسعود علیا، تهران، مینوی خرد.
    2. برگر، پیترال، و لوکمان، توماس (1387). ساخت اجتماعی واقعیّت: رساله‌ای در جامعه‌شناسی شناخت. ترجمۀ فریبرز مجیدی، تهران، علمی و فرهنگی.
    3. بل، دیوید (1376). اندیشه‌های هوسرل. ترجمۀ فریدون فاطمی، تهران، مرکز.
    4. بوفنسکی، اینوسنتیوس (1383). فلسفۀ معاصر اروپایی. ترجمۀ شرف‌الدین فراسانی، تهران، علمی و فرهنگی.
    5. پارسانیا، حمید، و طوطیان، سیدسعید (1400). مسئله دیگری در جامعه‌شناسی پدیدارشناختی و حکمت متعالیه. فصلنامۀ اسلام و مطالعات اجتماعی، 9 (33)، 67-94.
    6. پارسانیا، حمید، و سلطانی، مهدی (1390). بازخوانی جهان‌های اجتماعی جامعه‌شناسی پدیده‌شناختی بر اساس حکمت متعالیه. فصلنامۀ معرفت فرهنگی اجتماعی، 9 (۹)، 107-128.
    7. پیترزما، هنری (1398). نظریۀ معرفت در پدیدارشناسی: هوسرل، هیدگر، مرلوپونتی. ترجمۀ فرزاد جابرالانصار، تهران، کرگدن.
    8. حسینی شاهرودی، سیدمرتضی، و اسکندری، زهرا (1396). بررسی تطبیقی فاعلیت ذهن در فرایند ادراک از دیدگاه ملاصدرا و هوسرل. فصلنامۀ حکمت صدرایی، 6 (۱۱)، 63-74.
    9. حقی، علی، و مداین، سیدمحمدامین (1392). وجوه اشتراک و شباهت در دیدگاه‌های معرفت‌شناختی ملاصدرا و هوسرل. فصلنامۀ آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، ۱۲۲، 47-64.
    10. حقی، علی، و دیگران (1401). پیوند هستی و شناخت از منظر حکمت صدرایی و پدیدارشناسی هوسرل. فصلنامۀ دین پژوهی و کارآمدی، ۲ (۵)، 15 – 33.
    11. خالدنژاد، شیوا، و نجفی افرا، مهدی (1400). مؤلفه‌های پدیدارشناختی معرفت‌شناسی ابن‌سینا: با اتکاء به مبانی پدیدارشناختی هوسرل. فصلنامۀ پژوهش‌های معرفت‌شناختی، ۲۲، 7– 26.
    12. دارتیک، آندره (1399). پدیدارشناسی چیست. ترجمۀ محمود نوالی، تهران، سمت.
    13. راسل، متیسون (1399). هوسرل. ترجمۀ مجید مرادی، تهران، علمی و فرهنگی.
    14. ریتزر، جورج (1387). نظریۀ جامعه شناسی در دوران معاصر. ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران، علمی.
    15. زهاوی، دان (1392). پدیدارشناسی هوسرل. ترجمۀ مهدی صاحبکار و ایمان واقفی، تهران، روزبهان.
    16. ساکالوفسکی، رابرت (1384). درآمدی بر پدیدارشناسی. ترجمۀ محمّدرضا قربانی، تهران، گام نو.
    17. شاکری، سیدمحمدتقی (1393). چیستی علم و معرفت از منظر هوسرل و صدرالمتألهین. فصلنامۀ حکمت اسراء، ۱۹، 151-189.
    18. فخر زارع، سیدحسین (1391). بررسی تطبیقی نظریه جامعه‌شناختی پدیدارشناسی با مبانی نظری اسلام. فصلنامۀ قبسات، 17 (۶۴)، 149-174.
    19. کرایب، یان (1386). نظریۀ اجتماعی مدرن: از پارسونز تا هابرماس. ترجمۀ عباس مخبر، تهران، آگاه.
    20. لویناس، امانوئل (1400). نظریۀ شهود در پدیدارشناسی هوسرل. ترجمۀ فرزاد جابرالانصار و محمدمهدی اردبیلی، تهران، نشر.
    21. لیتل، دانیل (1373). تبیین در علوم اجتماعی: درآمدی به فلسفة علم‌الاجتماع. ترجمۀ عبدالکریم سروش، تهران، صراط.
    22. لیوتار، ژان‌فرانسوا (1375). پدیده‌شناسی. ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان، تهران، نی.
    23. مشکانی، عبدالحسین، سلطانی، مهدی، و فولادی، محمد (1389). تحلیل قرآنی نظریة پدیدارشناسی شوتس. فصلنامۀ معرفت فرهنگی اجتماعی، 1 (۳)، 153-176.
    24. مطهری، مرتضی (1395). اصول فلسفه و روش رئالیسم. ج1، تهران، صدرا.
    25. مطهری، مرتضی (1395). اصول فلسفه و روش رئالیسم. ج2، تهران، صدرا.
    26. مطهری، مرتضی (1395). اصول فلسفه و روش رئالیسم. ج3، تهران، صدرا.
    27. مطهری، مرتضی (1396). مسألۀ شناخت. تهران: صدرا.
    28. مطهری، مرتضی (1397). شرح منظومه. تهران: صدرا.
    29. مطهری، مرتضی (1398). مقالات فلسفی. تهران: صدرا.
    30. مطهری، مرتضی (1399). مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی، ج1 (انسان و ایمان)، تهران، صدرا.
    31. ملایی، رضا (1396). تبیین واقعیت پدیدار و روش پدیدارشناسی بر اساس فلسفه هوسرل و بازسازی آن بر اساس فلسفه صدرالمتألهین. فصلنامۀ اسلام و مطالعات اجتماعی، 4 (۱۶)، 91– 115.
    32. موهانتی، جی ان (1400). نظریۀ معنای ادموند هوسرل. ترجمۀ سارا قاسمی، تهران، جامعه‌شناسان.
    33. وبر، ماکس (1387). مفاهیم اساسی جامعه‌شناسی. ترجمۀ احمد صدراتی، تهران، مرکز.
    34. ولارد مایول، ویکتور (1398). هوسرل. ترجمۀ سینا رویایی، تهران، نگاه.
    35. وودرف ‌اسمیت، دیوید (1393). هوسرل. ترجمۀ محمّدتقی شاکری، تهران، حکمت.
    36. هوسرل، ادموند (1372). ایدۀ پدیده‌شناسی. ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان، تهران، علمی ‌و فرهنگی.
    37. هوسرل، ادموند (1387). درآمدی بر پژوهش‌های منطقی. ترجمۀ محمدرضا قربانی، تهران، فرهنگ صبا.
    38. هوسرل، ادموند (1388). بحران علوم اروپایی و پدیدارشناسی استعلایی. ترجمۀ غلام‌عباس جمالی، تهران، گام نو.
    39. هوسرل، ادموند (1399). تأمّلات دکارتی: مقدّمه‌ای بر پدیده‌شناسی. ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان، تهران، نی.