فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

اجتهاد عقل‌گرا و رویکرد اخباری‌گری

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
چکیده
در تبیین حقیقت دین و آموزه های آن، رویکردهای گوناگونی همچون «نقل‌گرایی»، «شهودی و عرفانی»، «تجربی و حسی» و «عقلی و فلسفی» در شاخه‌های گوناگون علوم دینی مانند کلام، تفسیر، تاریخ و فقه، درطول تاریخ شکل گرفته است. در  اندیشه امامیه مهم‌ترین رویکرد، رویکرد عقل‌گرایی و اخباری‌گری است. بر اساس رویکرد عقل‌گرایی، منبع اجتهاد علاوه بر نقل (کتاب، سنّت) بر «عقل» نیز باید استوار باشد. در مقابل اجتهاد عقل‌گرا، رویکرد اخباری‌گری قرار دارد که در حوزه‌های گوناگون علوم دینی می‌کوشند با تکیه بر ظواهر نقل و حتی با تحفظ بر نام عقل در ظاهر و عدم اهتمام بدان در مقام عمل به تبیین مدعیات‌شان بپردازند. جریان اخباری‌گری امروزه در قالب‌های نو با حدّت بیشتری ظهور و بروز داشته است که ازجمله آن جریان تفکیک است. درادامه ضمن تعریف دو رویکرد، با روش توصیفی ـ تحلیلی به پیشینه و تطور هریک و نیز مبادی و مبانی دو رویکرد مزبور خواهیم پرداخت.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    1. ابن‌اثیر؛ الکامل فی‌التاریخ؛ ج2، بیروت: دار صادر، ۱۳۸۵ق.
    2. ابن‌ادریس؛ السرائر؛ قم: انتشارات اسلامی، ۱۴۱۰ق.
    3. ابن‌منظور؛ لسان‌العرب؛ قم: نشر ادب‌الحوزة، 1405 ق.
    4. استرآبادی، محمدامین؛ الفوائدالمدنیة؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی، ۱۴۲۶ق.
    5. انصاری، مرتضی؛ فرائدالأصول؛ ج1، قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1416ق.
    6. ـــــ ؛ مطارح‌الأنظار؛ قم: مجمع الفکرالإسلامی‏، 1383.
    7. بحرانی، یوسف‌بن‌احمد؛ الحدائق‌الناضرة؛ ج۱، نجف: دارالکتب الإسلامیه، 1376ق.
    8. بهائی، شیخ؛ زبدةالأصول؛ قم: نشر شریعت، 1383.
    9. جوادی آملی، عبداللّه؛ تفسیر قرآن کریم؛ ج1، قم: اسراء، 1367.
    10. حرّ عاملی، شیخ؛ الفوائدالطوسیّه؛ قم: چاپخانه علمیه، 1403ق.
    11. ـــــ ؛ وسائل‌الشیعة؛ ج۲۷، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1409 ق.
    12. حسینی؛ «نقش عقل در استنباط قواعد و مقررات حقوقی‌ از دیدگاه اسلام»، مجله معرفت؛ ش61، بهار 1388.
    13. حلّی، محقق؛ المختصرالنافع فی فقه‌الإمامیة‌؛ قم: مؤسسة المطبوعات الدینیه، ۱۴۱۸ق.
    14. ـــــ ؛ المعتبر فی شرح المختصر‌؛ ج۱، [بی‌جا]: مؤسسه سیدالشهداء، ۱۴۰۷ق.
    15. ـــــ ؛ معارج‌الأصول؛ قم: مؤسسه اهل‌البیت‰، ۱۴۰۳ق.
    16. رهبری، حسن؛ «مطهری و جایگاه عقل در فقاهت»، مجله فقه؛ ش۲، تابستان 1385.
    17. شهرستانی، عبدالکریم؛ الملل والنحل؛ قم: شریف رضی، 1364.
    18. شهید اول؛ ذکری‌الشیعة فی أحکام‌الشریعة‌؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، ۱۴۱۹ق.
    19. صدوق؛ الإعتقادات؛ ج5، [بی‌جا]: [بی‌نا]، ۱۴۱۳ق.
    20. ضیایی‌فر، سعید؛ «جایگاه عقل در اجتهاد»، مجله نقد و نظر؛ ش۳۱ـ۳۲، پاییز و زمستان 1382.
    21. طوسی، شیخ؛ الإستبصار؛ ج1، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1390.
    22. ـــــ ؛ عدةالأصول؛ ج2، قم: چاپخانه ستاره، ۱۴۱۷ق.
    23. طهرانی، آقابزرگ؛ الذریعة إلی تصانیف‌الشیعة؛ نجف: مکتبة صاحب الذریعة العامّه، [بی‌تا].
    24. غراوی، محمدعبدالحسن؛ مصادرالإستنباط بین‌الأصولیین والأخباریین؛ قم: مکتب الأعلام الإسلامی، 1413ق.
    25. قماشی، سعید؛ «بازشناسی جایگاه عقل در فقه شیعه»، مجله رواق اندیشه؛ ش۳، 1380.
    26. قمی، میرزا؛ القوانین‌المحکمة فی‌الأصول؛ ج3، [بی‌جا]: [بی‌نا]، ۱۴۳۰ق.
    27. کرکی؛ خلاصة الإیجاز فی المتعة؛ قم: مؤتمر الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
    28. کشّی؛ الرجال؛ قم: مؤسسة آل‌البیت‰، 1404ق.
    29. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ بیروت: مؤسسة الوفاء، 1403ق.
    30. مرتضی، سید؛ الذریعة إلی أصول‌الشریعة؛ ج‏2، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۶.
    31. ـــــ ؛ رسائل الشریف المرتضی؛ ج1، قم: القرآن‌الکریم‏، ۱۴۰۵ق.
    32. مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ ج‏22، تهران: صدرا، ۱۳۸۴.
    33. مفید، شیخ؛ التذکرة بأصول‌الفقه؛ قم: لمؤتمر العالمی للشیخ المفید، 1413ق. ‏
    34. ـــــ ؛ الرسالة الأولی فی‌الغیبة؛ قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، 1413ق. ‏
    35. ـــــ ؛ المسائل‌السرویة؛ قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، 1413ق‏.
    36. ـــــ ؛ المصنفات؛ ج۵ و ‏9، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، 1413ق‏.
    37. ـــــ ؛ تصحیح إعتقادات الإمامیة؛ قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، 1413ق‏.
    38. موسوی جزائری، سیدنعمت‌الله؛ الأنوار النعمانیّة؛ ج۳، تبریز: الحاج هادی بنی‌هانیه، [بی‌تا].
    39. نجاشی، احمد‌بن‌علی؛ رجال النجاشی؛ تحقیق سیدموسى شبیری زنجانی؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی، [بی‌تا].
    40. نصیری، مهدی؛ «مصاحبه»، مجله مهرنامه؛ ش۳۸، [بی‌تا].
    41. نیشابوری، فضل‌بن‌شاذان؛ الإیضاح؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران‏، 1363.
    42. وحید بهبهانی، محمدباقر؛ الإجتهاد والتقلید (الفوائدالحائریة)؛ قم: مجمع الفکرالإسلامی، 11415ق.
    43. ـــــ ؛ الرسائل‌الأصولیة؛ قم: مؤسسة العلامة الوحید البهانی‏، ۱۴۱۶ق.