فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

چیستی، حجیت و کاربست عقل در استنباط احکام شرعی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
دانش‌پژوه گروه فقه تربیت مؤسسه عالی فقه و علوم اسلامی و مدرّس حوزه علمیه قم
چکیده
چکیده
عقل یکی از منابع استنباط احکام شرعی از دیدگاه فقهای امامیه است که تبیین مسائل آن ازسوی اصولیان کمتر مورد توجه بوده و همین مطلب ضرورت این تحقیق را آشکار می‌سازد. جایگاه عقل در استخراج احکام در دیدگاه برگزیده، چونان مصباح شریعت در مقابل دو دیدگاه مفتاح و میزان است و حجیت عقل در قرآن و روایات را اجتناب‌ناپذیر می‌نمایاند. احکام عقل مشتمل بر مستقله و غیرمستقله در استنباط احکام فرعی است و قلمرو آن را مجالات خاص و اموری نظیر مستقلات و غیرمستقلات (ملازمات) و تنقیح مناط و فحوی‌الخطاب دربرمی‌گیرد. ادراک عقلی حُسن و قبح با دلیل عقلی و نقلی آشکار است و اثبات ملازمه میان حکم عقل و شرع باتوجه به بداهت عقلی و تأکید آیات و روایات بر آن بی‌نیاز از استدلال است.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع

    *    قرآن کریم.

    **  نهج‌البلاغه.

    1. آخوند خراسانی، محمدکاظم؛ کفایةالأصول؛ قم: آل‌البیت‰، 1409ق.
    2. ابن‌سینا، حسین؛ النجاة من‌الغرق فی بحرالظلالات؛ مقدمه و تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه؛ چ۲، تهران: نشر دانشگاه تهران، 1379.
    3. ابن‌شعبه حرّانی، حسن؛ تحف‌العقول؛ تصحیح علی‌اکبر غفاری؛ قم: نشر جامعه مدرسین، 1404ق.
    4. ابن‌فارس، احمد؛ مقائیس‌اللغة؛ قم: مکتب‌‌الأعلام الإسلامی، 1404ق.
    5. ابن‌منظور، محمد؛ لسان‌العرب؛ بیروت: دار صادر، 1414ق.
    6. اشعری، ابوالحسن؛ اللمع فی‌الردّ علی أهل‌الزیغ والبدع؛ تصحیح، تعلیق و تقدیم از حموده غرابة؛ قاهره: المکتبة الأزهریة للتراث‏، [بی‌تا].
    7. اصفهانی، محمدحسین؛ نهایة‌الدایة فی شرح‌الکفایة؛ چ۲، بیروت: آل‌البیت‰، 1429ق.
    8. انصاری دزفولی، مرتضی؛ مطارح‌الأنظار؛ قم: آل‌البیت‰، 1404ق.
    9. ـــــ ؛ مطارح‌الأنظار؛ قم: مجمع الفکرالإسلامی، 1383ق.
    10. ـــــ ؛ فرائدالأصول؛ قم: مجمع الفکرالإسلامی، 1428ق.
    11. ایجی، میرسیدشریف؛ شرح المواقف؛ تصحیح بدرالدین نعسانی؛ قم: شریف الرضی، 1325ق.
    12. تفتازانی، سعدالدین؛ شرح المقاصد؛ مقدمه، تحقیق و تعلیق دکتر عبدالرحمن عمیره؛ قم: شریف الرضی، 1409ق.
    13. تمیمی آمدی، عبدالواحد؛ غررالحکم و دررالکلم؛ تصحیح سیدمهدی رجایی؛ قم: دارالکتب الإسلامی، 1410ق.
    14. تونی، عبدالله؛ الوافیه فی أصول‌الفقه؛ قم: مجمع‌الفکر الإسلامی، 1415ق.
    15. جوادی آملی، عبدالله؛ منزلت عقل در هندسه معرفت دینی؛ محقق احمد واعظی؛ چ۴، قم: نشر مؤسسه اسراء، 1389.
    16. جوهری، اسماعیل؛ الصحاح؛ بیروت: دارالعلم الملایین، 1376ق.
    17. حائری اصفهانی، محمدحسین؛ فصول‌الغرویة؛ قم: دار إحیاء العلوم الإسلامیه، 1404ق.
    18. حرّ عاملی، محمدحسن؛ وسائل‌الشیعة؛ قم: آل‌البیت‰، 1409ق.
    19. حسین‌زاده یزدی، محمد؛ معرفت دینی عقلانیت و منابع؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1389.
    20. حلّی، ابن‌ادریس؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی؛ قم: نشر جامعه مدرسین، 1410ق.
    21. حلّی، جعفر‌بن‌حسن؛ المعتبر فی شرح‌المختصر؛ تصحیح جمعی از فضلا؛ قم: مؤسسه سیدالشهداء†، 1407ق.
    22. حلّی، حسن‌بن‌یوسف؛ کشف‌المراد فی شرح تجریدالإعتقاد قسم‌الإلهیات؛ تصحیح و تعلیق استاد جعفر سبحانی؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1382.
    23. ـــــ ؛ نهایة‌المرام فی علم‌الکلام؛ تصحیح فاضل عرفان؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1419ق.
    24. ـــــ ؛ نهج‌الحق و کشف‌الصدق؛ تعلیقات عین‌الله حسنی ارموی؛ بیروت: دارالکتاب لبنانی، 1982م.
    25. دهخدا، علی‌اکبر؛ فرهنگ فارسی؛ تهران: نشر دانشگاه تهران، 1377.
    26. راغب اصفهانی، حسین؛ مفردات الفاظ قرآن؛ تهران: مرتضوی، 1374.
    27. زرکشی، محمد‌بن‌بهادر؛ تشنیف‌المسامع بجمع‌الجوامع؛ تحقیق سیدعبدالعزیز؛ [بی‌جا]: مؤسسه قرطبه، 1418ق.
    28. سبحانی، جعفر؛ «حجت»، مجله علمی پژوهشی کلام اسلامی؛ ش79، پاییز1390، ص3ـ9.
    29. ـــــ ؛ إرشادالعقول إلی مباحث‌الأصول؛ تقریر محمدحسین حاج عاملی؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1424ق.
    30. ـــــ ؛ إرشادالعقول إلی مباحث‌الأصول؛ ج3، قم: مؤسسه امام صادق†، 1424ق.
    31. ـــــ ؛ الرسائل‌الأصولیة؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1383.
    32. ـــــ ؛ الرسائل‌الرابع؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1415ق.
    33. ـــــ ؛ المبسوط فی أصول‌الفقه؛ ج۱، چ۲، قم: مؤسسه امام صادق†، 1434ق.
    34. ـــــ ؛ المبسوط فی أصول‌الفقه؛ ج۲، چ۲، قم: مؤسسه امام صادق†، 1438ق.
    35. ـــــ ؛ المبسوط فی أصول‌الفقه؛ ج3، قم: مؤسسه امام صادق†، 1432ق.
    36. ـــــ ؛ المحصول فی علم‌الأصول؛ ج3، قم: مؤسسه امام صادق†، 1414ق.
    37. ـــــ ؛ الموجز فی أصول‌الفقه؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1384.
    38. ـــــ ؛ الوسیط فی أصول‌الفقه؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1388.
    39. ـــــ ؛ حُسن و قبح عقلی؛ نگارش علی ربانی‌گلپایگانی، چ۲، قم: مؤسسه امام صادق†، 1390.
    40. ـــــ ؛ رساله توضیح‌المسائل؛ چ۱۱، قم: مؤسسه امام صادق†، 1395.
    41. ـــــ ؛ شناخت در فلسفه اسلامی؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1382.
    42. ـــــ ؛ کاوشی در فقه؛ زیرنظر علیرضا سبحانی؛ مؤسسه امام صادق†، 1391.
    43. ـــــ ؛ مدخل مسائل جدید کلامی؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1386.
    44. ـــــ ؛ مصادرالفقه و منابعه؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1385.
    45. ـــــ ؛ مفاهیم‌القرآن؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1434ق.
    46. ـــــ ؛ نظریة‌المعرفة؛ تقریر حسن مکی عاملی؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1387.
    47. سبزواری، هادی؛ شرح المنظومه؛ تصحیح و تعلیق آیت‌الله حسن زاده و تحقیق و تقدیم مسعود طالبی؛ تهران: ناب، 1379.
    48. سیستانی، سیدعلی؛ الرافد فی علم‌الأصول؛ قم: لیتوگرافی حمید، 1414ق.
    49. صاحب، اسماعیل؛ المحیط فی‌اللغة؛ تصحیح محمدحسن آل یاسین؛ بیروت: عالم‌الکتب، 1414ق.
    50. صدر، سیدمحمدباقر؛ بحوث فی علم‌الأصول؛ قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، 1417ق.
    51. صدوق، محمد‌بن‌علی؛ علل‌الشرائع؛ قم: نشر کتابفروشی داوری، 1966م.
    52. ـــــ ؛ عیون أخبارالرضا†؛ تحقیق مهدی لاجوردی؛ تهران: نشر جهان، 1378ق.
    53. طوسی، محمد؛ تمهیدالأصول؛ قم: رائد، 1394.
    54. طوسی، نصیرالدین؛ شرح الأشارات والتنبیهات؛ قم: نشر البلاغه، 1375.
    55. ـــــ ؛ نقد المحصل؛ بیروت: دارالأضواء، 1405ق.
    56. علم‌الهدی، سید مرتضی؛ الذریعة إلی أصول‌الشریعة؛ تهران: دانشگاه تهران، 1376.
    57. علیدوست، ابوالقاسم؛ فقه و عقل؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1381.
    58. فراهیدی، خلیل؛ العین؛ قم: نشر هجرت، 1409ق.
    59. قماسی، سعید؛ جایگاه عقل در استنباط احکام شرعی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1386.
    60. قمی، میرزا؛ قوانین‌المحکمة فی‌الأصول؛ قم: إحیاءالکتب الإسلامی، 1430ق.
    61. کلینی، محمد؛ اصول کافی؛ تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
    62. لاهیجی، عبدالرزاق؛ سرمایه ایمان در اصول اعتقادات؛ تصحیح صادق لاریجانی؛ چ۳، تهران: الزهراƒ، 1373.
    63. مجلسی، محمد باقر؛ بحارالانوار؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
    64. مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی؛ فرهنگ نامه اصول فقه؛ قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1389.
    65. مظفر، محمدحسن؛ دلائل‌الصدق لنهج‌الحق؛ چ۲، قم: آل‌البیت‰، 1422ق.
    66. مظفر، محمدرضا؛ أصول‌الفقه؛ تعلیقه عباسعلی زارعی؛ چ۵، قم: بوستان کتاب، 1387.
    67. مفید، محمد؛ مختصرالتذکرة بأصول‌الفقه؛ تحقیق محمد‌بن‌علی‌بن‌عثمان کراجکی؛ قم: کنگره شیخ مفیدŠ، 1413ق.
    68. ـــــ ؛ خلاصة الإیجاز فی‌المتعة؛ قم: المؤتمر العالمی لألفیه الشیخ المفیدŠ، [بی‌تا].
    69. مکی عاملی (شهید اول)، محمد‌بن‌جمال‌الدین؛ ذکری‌الشعیة فی أحکام‌الشریعة؛ قم: آل‌البیت‰، 1419ق.
    70. نایینی، محمدحسین؛ فوائدالأصول؛ قم: نشر جامعه مدرسین، 1376.