چکیده از مسائل مهم در دینپژوهی و فلسفه دین، جایگاه و منزلت عقل در فهم دین است. پرسشهای گوناگونی دراینباره مطرح میشود که عقل چه نقش و منزلتی در فهم دین و تحقق معرفت دینی دارد؟ آیا نقش و کارکرد آن صرفاً در زمره ابزار فهم دین از دیگر منابع است یا در کنار دیگر منابع معرفتی دین، از جایگاه منبعیت نیز برخوردار است؟ در اندیشه غربی بهویژه مسیحیت، پاسخهای متفاوتی دراینباب داده شد که باتوجه به عنوان مقاله، از طرح آنها صرف نظر میشود. در اندیشه اسلامی دیدگاههای گوناگونی مطرح است؛ ازجمله تفکر ظاهرگرایی، عقلگرایی اعتزالی و عقل متعالی (اجتهاد عقلگرا در تفکر شیعی). ظاهرگرایان ـ اعم از اهل حدیث از اهل تسنن و اخباریون از شیعه ـ بر ظواهر دینی جمود دارند و مخالف هرگونه تدبر عقلی در دیناند. عقلگرایان اعتزالی ـ اعم از معتزله قدیم و جدید ـ معتقدند عقل در فهم و درک تمامی معارف دینی تواناست. اجتهاد عقلگرا که به هماهنگی میان «عقل و شریعت» و «عقل و نقل» تأکید کردهاند و برای عقل در ساحات گوناگون دین، هم نقش ابزاری و هم نقش و کارکرد منبعی قائلاند. مقاله حاضر میکوشد به منزلت عقل (ابزاریت و منبعیت آن) در هریک از ساحات گوناگون دین (عقاید، احکام، اخلاق و...) بپردازد.