فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

نقش عقل در فهم ساحت‌های گوناگون دین

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
عضو هیئت علمی و سردبیر مجله کتاب نقد
چکیده
چکیده
از مسائل مهم در دین‌پژوهی و فلسفه دین، جایگاه و منزلت عقل در فهم دین است. پرسش‌های گوناگونی دراین‌باره مطرح می‌شود که عقل چه نقش و منزلتی در فهم دین و تحقق معرفت دینی دارد؟ آیا نقش و کارکرد آن صرفاً در زمره ابزار فهم دین از دیگر منابع است یا در کنار دیگر منابع معرفتی دین، از جایگاه منبعیت نیز برخوردار است؟ در اندیشه غربی به‌ویژه مسیحیت، پاسخ‌های متفاوتی دراین‌باب داده شد که باتوجه به عنوان مقاله، از طرح آنها صرف نظر می‌شود.
در اندیشه اسلامی دیدگاه‌های گوناگونی مطرح است؛ ازجمله تفکر ظاهرگرایی، عقل‌گرایی اعتزالی و عقل متعالی (اجتهاد عقل‌گرا در تفکر شیعی). ظاهرگرایان ـ اعم از اهل حدیث از اهل تسنن و اخباریون از شیعه ـ بر ظواهر دینی جمود دارند و مخالف هرگونه تدبر عقلی در دین‌اند. عقل‌گرایان اعتزالی ـ اعم از معتزله قدیم و جدید ـ معتقدند عقل در فهم و درک تمامی معارف دینی تواناست. اجتهاد عقل‌گرا که به هماهنگی میان «عقل و شریعت» و «عقل و نقل» تأکید کرده‌اند و برای عقل در ساحات گوناگون دین، هم نقش ابزاری و هم نقش و کارکرد منبعی قائل‌اند.
مقاله حاضر می‌کوشد به منزلت عقل (ابزاریت و منبعیت آن) در هریک از ساحات گوناگون دین (عقاید، احکام، اخلاق و...) بپردازد.
کلیدواژه‌ها

  1. *    قرآن کریم.

    **  نهج‌البلاغه.

    1. ابن‌ادریس حلّی؛ مستطرفات السرائر؛ قم: مؤسسة الإمام المهدی(عج)، 1408ق.
    2. ابن‌تیمیه، احمد؛ درأ تعارض العقل والنقل؛ تحقیق محمد رشاد سالم؛ ریاض: دارالکنوز الأدبیة، [بی‌تا].
    3. ابن‌فارس، احمد؛ معجم مقائیس‌اللغة؛ تحقیق عبدالسلام محمد هارون؛ قم: دارالکتب العلمیه، [بی‌تا].
    4. استرآبادی، محمدامین؛ الفوائدالمدنیة؛ قم: دارالنشر لأهل‌البیت†، [بی‌تا].
    5. اصفهانی، محمدحسین؛ نهایةالدرایة فی شرح‌الکفایة؛ قم: انتشارات سیدالشهدا، 1374.
    6. اصفهانی، میرزامهدی؛ مصباح‌الهدی؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی (بوستان کتاب)، 1387.
    7. بحرانی، یوسف؛ حدائق‌الناضرة؛ تحقیق محمدتقی ایروانی؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، [بی‌تا].
    8. بهبانی، وحید؛ الفوائدالحائریة؛ قم: مجمع‌الفکر الإسلامی، 1415ق.
    9. تونی، عبدالله‌بن‌محمد؛ الوافیة فی أصول‌الفقه؛ تحقیق سیدمحمدحسین الرضوی الکشمیری؛ قم: مجمع‌الفکر الإسلامی، 1412ق.
    10. جناتی، محمدابراهیم؛ منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی؛ تهران: کیهان، 1370.
    11. جوادی آملی، عبدالله؛ رحیق مختوم، شرح حکمت متعالیه؛ ج1، چ2، قم: مرکز نشر اسراء، 1382.
    12. ـــــ ؛ شریعت در آینه معرفت؛ چ2، قم: مرکز نشر اسراء، 1378.
    13. ـــــ ؛ منزلت عقل در هندسه معرفت دینی؛ چ2، قم: مرکز نشر اسراء، 1386.
    14. ـــــ ؛ نسبت دین و دنیا، بررسی و نقد نظریه سکولاریسم؛ قم: مرکز نشر اسراء، 1381.
    15. جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد؛ الصحاح فی‌اللغة؛ تحقیق احمدبن‌عبدالغفور عطار؛ چ4، بیروت: دارالعلم للملایین، 1407ق.
    16. حرّ عاملی، محمد؛ وسائل‌الشیعة؛ به‌کوشش ربانی شیرازی؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1403ق.
    17. حسینی، سیدابراهیم؛ «نقش عقل در استنباط قواعد و مقررات حقوقی از دیدگاه اسلام»، مجله معرفت؛ ش61، زمستان 1381، ص98ـ118.
    18. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ کشف‌المراد؛ چ3، قم: انتشارات شکوری، 1372.
    19. خسروپناه، عبدالحسین؛ انتظارات بشر از دین؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1382.
    20. خمینی، سیدروح‌الله؛ کتاب الطهارة؛ قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1380.
    21. راغب اصفهانی، حسین؛ المفردات فی غریب‌القرآن؛ چ2، تهران: دفتر نشر کتاب، 1404ق.
    22. رشاد، علی‌اکبر؛ دین‌پژوهی معاصر؛ تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، 1382.
    23. ـــــ ؛ فلسفه دین؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1383.
    24. رشیدرضا، محمد؛ المنار؛ چ2، بیروت: دارالمعرفه، 1414ق.
    25. ژیلسون، اتین؛ عقل و وحی در قرون وسطی؛ ترجمه شهرام پازوکی؛ تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1371.
    26. سبزواری، ملاهادی؛ غررالفرائد، شرح منظومه حکمت؛ به‌اهتمام مهدی محقق؛ تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1368.
    27. سروش، عبدالکریم؛ دانش و ارزش؛ چ8، تبریز: انتشارات یاران، 1361.
    28. شهرستانی، محمد‌بن‌عبدالکریم؛ الملل والنحل؛ بیروت: دارالمعرفه، 1404ق.
    29. شیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین محمد؛ الحکمة المتعالیة فی‌الأسفار العقلیة الأربعة؛ تهران، شرکة دارالمعارف الإسلامیه، 1383.
    30. ـــــ ؛ المبدأ والمعاد؛ بیروت: دارالهادی، 1420ق.
    31. صدر، سیدمحمدباقر؛ الفتاوی الواضحة؛ بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1981م.
    32. ـــــ ؛ بحوث فی علم‌الأصول؛ قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیه، 1417ق.
    33. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ اصول فلسفه و روش رئالیسم؛ چ3، تهران: انتشارات صدرا، 1372.
    34. ـــــ ؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1391ق.
    35. ـــــ ؛ شیعه در اسلام؛ به‌کوشش سیدهادی خسروشاهی؛ چ2، قم: دفتر تبلیغات اسلامی (بوستان کتاب)، 1387.
    36. ـــــ ؛ نهایةالحکمة؛ چ11، قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1415ق.
    37. طوسی، محمدبن‌حسن؛ التبیان فی تفسیرالقرآن؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
    38. علوی‌نژاد، سیدحیدر؛ «باید و هست در نگاه قرآن»، مجله پژوهش‌های قرآنی؛ ش13 و 14، تابستان 1377، ص120ـ141.
    39. علی‌تبار فیروزجایی، رمضان؛ ماهیت معرفت دینی، حقیقت، ماهیت و ارزش؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1392.
    40. علیدوست، ابوالقاسم؛ فقه و عقل؛ چ2، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1383.
    41. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد؛ کتاب العین؛ تحقیق مهدی المخزومی و ابراهیم السامرائی؛ چ2، قم: دارالهجره، 1409ق.
    42. مصباح یزدی، محمدتقی؛ آموزش فلسفه؛ تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر (شرکت چاپ و نشر بین‌الملل)، 1378.
    43. ـــــ ؛ دروس فلسفه اخلاق؛ تهران: انتشارات اطلاعات، 1373.
    44. مطهری، مرتضی؛ اسلام و مقتضیات زمان؛ تهران: انتشارات صدرا، 1370.
    45. مظفر، محمدرضا؛ أصول‏الفقه؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1370.
    46. موسوی جزایری، سیدنعمت‌الله؛ الأنوارالنعمانیة؛ چ4، بیروت: الأعلمی، 1404ق.
    47. نائینی، محمدحسین؛ فوائدالأصول؛ به‌قلم محمدعلی کاظمینی خراسانی؛ چ5، قم: انتشارات جامعه مدرسین، [بی‌تا].
    48. هاشمی شاهرودی، سیدمحمود؛ بحوث فی علم‌الأصول (تقریرات درس آیت‌الله صدر)؛ چ2، قم: المجمع العلمی للشهید الصدر، 1405ق.
    49. Resnik, David B; the Ethics of Science; London & Newyork, 1998.