فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

ارزیابی عقل‌ستیزی جریان اخباری‌گری در استنباط احکام شرعی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
دانش‌پژوه گروه فقه تربیت مؤسسه عالی فقه و علوم اسلامی و مدرّس حوزه علمیه قم
چکیده
چکیده
یکی از منابع چهارگانه استنباط احکام شرعی از دیدگاه اصولیان، عقل است. جریان مقابل اصولیان که به اخباریان مشهور شدند، برای عقل در استنباط احکام جایگاهی قائل نبودند و اگرچه ادراک حُسن و قبح عقلی را باور داشتند، اما قاعده ملازمه را منکر شدند. نقد اندیشه و پاسخ به ادعای این طایفه، ضرورت پژوهش در این موضوع را آشکار می‌سازد و پرسش اصلی را بر محور تحلیل و چرایی عقل‌ستیزی در استنباط احکام شرعی ازسوی اخباریان ترسیم و هدف از پژوهش حاضر، دفاع از دلیل عقل در استنباط احکام فرعی است. اخباریان مدعی بودند عمل به قطع حاصل از استنباط متکی به منبع غیر کتاب و سنّت حجیت ندارد. ازنظر ثبوتی ادعای اخباریان امکان‌پذیر می‌باشد؛ زیرا شارع قادر است در موضوع طاعت تصرف کرده و موضوع را مقید به اخذ از معصوم نماید، اما ازنظر اثبات دو دسته ادله عقلی و نقلی ایشان مردودند. روش حلّ مسئله در تحقیق پیش رو توصیفی – تحلیلی است که با تکیه بر آثار اصولیان شیعه به‌سامان رسیده است.
کلیدواژه‌ها

  1. *     قرآن کریم.

    1. ابن‌فارس، احمد؛ مقائیس‌اللغة؛ قم: مکتب‌الأعلام الإسلامی، 1404ق.
    2. ابن‌منظور، محمد؛ لسان‌العرب؛ بیروت: دار صادر، 1414ق.
    3. انصاری دزفولی، مرتضی؛ فرائدالأصول؛ قم: مجمع‌الفکر الإسلامی، 1428ق.
    4. ـــــ ؛ مطارح‌الأنظار؛ قم: مجمع‌الفکر الإسلامی، 1383ق.
    5. ایجی، میرسیدشریف؛ شرح‌المواقف؛ تصحیح بدرالدین نعسانی؛ قم: شریف الرضی، 1325ق.
    6. تفتازانی، سعدالدین؛ شرح المقاصد؛ مقدمه، تحقیق و تعلیق دکتر عبدالرحمن عمیره؛ قم: شریف الرضی، 1409ق.
    7. جوهری، اسماعیل؛ الصحاح؛ بیروت: دارالعلم الملایین، 1376ق.
    8. حائری اصفهانی، محمدحسین؛ فصول‌الغرویة؛ قم: دار إحیاء ‌العلوم‌الإسلامیه، 1404ق.
    9. حرّ عاملی، محمدحسن؛ الفوائدالطوسیة؛ تصحیح سیدمهدی لاجوردی حسینی و محمد درودی؛ قم: چاپخانه علمیه، 1403ق.
    10. ـــــ ؛ وسائل‌الشیعة؛ قم: آل‌البیت‰، 1409ق.
    11. حلّی، حسن‌بن‌یوسف؛ نهایة‌المرام فی علم‌الکلام؛ تصحیح فاضل عرفان؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1419ق.
    12. خویی، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الأصول؛ تقریر واعظ حسینی بهسودی و محمد سرور؛ قم: مؤسسه احیای آثار امام خوییŠ، 1430ق.
    13. دهخدا، علی‌اکبر؛ فرهنگ فارسی؛ تهران: نشر دانشگاه تهران، 1377.
    14. سبحانی، جعفر؛ إرشادالعقول إلی مباحث‌الأصول؛ تقریر محمدحسین حاج عاملی؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1424ق.
    15. ـــــ ؛ الرسائل‌الأصولیة؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1383.
    16. ـــــ ؛ المبسوط فی أصول‌الفقه؛ ج3؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1432ق.
    17. ـــــ ؛ المحصول فی علم‌الأصول؛ ج3؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1414ق.
    18. ـــــ ؛ سیمای فرزانگان؛ ج10؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1394.
    19. ـــــ ؛ شناخت در فلسفه اسلامی؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1382.
    20. ـــــ ؛ مصادرالفقه و منابعة؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1385.
    21. ـــــ ؛ موسوعة طبقات‌الفقهاء؛ مقدمه قسم ثانی؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1418ق.
    22. ـــــ ؛ نظریة ‌المعرفة؛ تقریر حسن مکی عاملی؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1387.
    23. سیستانی، سیدعلی؛ الرافد فی علم‌الأصول؛ قم: لیتوگرافی حمید، 1414ق.
    24. صاحب، اسماعیل؛ المحیط فی‌اللغة؛ تصحیح محمدحسن آل‌یاسین؛ بیروت: عالم‌الکتب، 1414ق.
    25. طوسی، محمد؛ تمهیدالأصول؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1394.
    26. عاملی استرآبادی، محمدامین؛ فوائدالمدنیة؛ چ۲، قم: جامعه مدرسین، 1426ق.
    27. علم‌الهدی، سید مرتضی؛ الذریعة إلی أصول‌الشریعة؛ تهران: دانشگاه تهران، 1376.
    28. فراهیدی، خلیل؛ العین؛ قم: نشر هجرت، 1409ق.
    29. کلینی، محمد؛ أصول‌الکافی؛ تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
    30. گرجی، ابوالقاسم؛ تاریخ فقه و فقها؛ چ۱۰، قم: سمت، 1388.
    31. گلیو، رابرت؛ اسلام نص‌گرا؛ ترجمه سیدمهدی طباطبایی و ابراهیم سلیمی نوه؛ قم: دانشگاه ادیان و مذاهب، 1396.
    32. مدرس، محمدعلی؛ ریحانةالأدب؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1395.
    33. مفید، محمد؛ مختصرالتذکرة بأصول‌الفقه؛ تحقیق محمد‌بن‌علی‌بن‌عثمان کراجکی؛ قم: کنگره شیخ مفید، 1413ق.
    34. موسوی خوانساری، محمد باقر؛ روضات‌الجنات فی أحوال‌العلماء والسادات؛ قم: اسماعیلیان، 1390.
    35. نایینی، محمدحسین؛ فوائدالأصول؛ قم: جامعه مدرسین، 1376.