فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

تحلیل و نقد هستی‌شناسی و گستره کاربرد عقل در آرای قرآنی تفکیکیان متأخر

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
2 دانش‌آموخته سطح چهار تفسیر تطبیقی مؤسسه آموزش عالی حوزوی معصومیه/ نویسنده مسئول
چکیده
هدف مقاله پیش رو تحلیل و نقد هستی‌شناسی عقل در آرای «تفکیکیان متأخر» یعنی پیروان کنونی این جریان فکری و تبیین کاستی‌های کاربست آن در فهم قرآن است و این موضوع را در آرای قرآنی مرحومان ملکی میانجی، تهرانی، حکیمی و آیت‌الله سیدان بررسی کرده است. نتایج پژوهش حاضر که به‌روش تحلیلی با رویکرد انتقادی مبتنی بر اطلاعات کتابخانه‌ای انجام شده است، نشان می‌دهد تفکیکیان متأخر ضمن مخالفت سرسختانه با عقلِ فلسفی به‌معنای خاص آن، عقلِ مورد پذیرش خود را با عناوین متمایزی همچون عقل فطری (عقل انواری)، خودبنیاد دینی و ضروری معرفی می‌کنند تا تفاوت آن را با عقل فلسفی نشان دهند، اما درواقع عقل مطلوب ایشان، همان عقل تحلیل‌گر یا عقل مدرک بدیهیات است و در قالب قضایای منطقی، ارجاع عمومات و مطلقات به مخصصات و مقیدات و فهم قرآن کریم با قراین متصله و منفصله ظهور یافته است. همچنین این فرضیه ثابت می‌شود که گرچه تفکیکیان متأخر نسبت به متقدمان خود تا حدودی به عقل بها داده‌اند، ولی این کارکرد باز هم حداقلی است و فقط در محدوده اثبات اصل برخی عقاید، درک حرمت، وجوب و حُسن و قبح برخی امور کارآیی دارد. حاصل اینکه این جریان فکری مبتنی بر تفکیک ازپیش‌ساخته خود در میان منابع تفسیر، دست عقل فلسفی را از دایره فهم و درک معانی عمیق قرآن کوتاه و نوعاً به سطوح ظاهری معنای آیات اکتفا کرده است. مقایسه دیدگاه قرآنی ایشان با تفاسیر عقل‌گرا شاهد این مدعاست.
کلیدواژه‌ها

  1. *     قرآن کریم.

    **   نهج‌البلاغه.

    1. ارشادی‌نیا، محمدرضا؛ از مدرسه معارف تا انجمن حجتیه و مکتب تفکیک؛ قم: بوستان کتاب، 1386.
    2. تهرانی، میرزاجواد؛ تفسیر مصباح‌الهدی؛ تحقیق سیدمهدی حسینی مجاهد؛ قم: آفاق نور، [بی‌تا].
    3. حکیمی، محمدرضا؛ اجتهاد و تقلید در فلسفه (مقالات)؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1378.
    4. ـــــ ؛ مقام عقل؛ گردآورندگان محمدکاظم حیدری و محمد اسفندیاری؛ قم: دلیل ما، 1384.
    5. خمینی، سیدروح الله؛ عدل الهی از دیدگاه امام خمینیŠ؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، ۱۳۹۲.
    6. دانش شهرکی، حبیب‌الله و حسن یعقوبی؛ «عقل از دیدگاه میرزامهدی اصفهانی و محمدرضا حکیمی»، عقل و دین؛ ش16،بهار 1396، ص55ـ76.
    7. دهقانی محمودآبادی، محمدحسین؛ «ملاصدرا و تحلیل عقلانی معاد جسمانی»، اندیشه دینی؛ ش36، پائیز 1389، ص101ـ124.
    8. ربانی گلپایگانی، علی؛ عقاید استدلالی؛ قم: نشر هاجر، 1387.
    9. ریاحی، علی ارشد و زهره‌سادات نصر؛ «بررسی مسئله اراده خداوند ازمنظر حکمت متعالیه و مکتب تفکیک»، حکمت اسراء؛ ش16، تابستان 1392، ص51ـ70.
    10. سیدان، سیدجعفر؛ (الف)؛ تفسیر بخشی از سوره مبارکه فرقان؛ مشهد: پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله سیدجعفر سیدان، 1388.
    11. ـــــ ؛ (ب)؛ روش ما در گفت‌وگوهای علمی؛ مشهد: [بی‌نا]، 1388.
    12. ـــــ ؛ «آموزش اجباری فلسفه در حوزه (گفت‌وگو)»، فصلنامه محفل؛ آبان ۱۳۹۳ـ.https://ebnearabi.com/7521.
    13. ـــــ ؛ آیات‌العقاید؛ مشهد: ولایت، 1391.
    14. ـــــ ؛ شرحی بر خطبه 152 نهج‌البلاغه (از سلسله دروس عقاید اختلافی مورد ابتلا)؛ مشهد: پیام طوس، 1382.
    15. ـــــ ؛ میزان شناخت؛ مشهد: طوس، 1381.
    16. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ بیروت: اعلمی، 1390.
    17. طیب‌حسینی، سیدمحمود، عزت‌الله مولایی‌نیا و فریده پیشوایی؛ «تحلیل پیوند عقل‌گرایی و تفسیر ادبی؛ مطالعه موردی: تفسیر ابومسلم اصفهانی و زمخشری»، عقل و دین؛ ش21، پائیز و زمستان 1398، ص177ـ200.
    18. فخرالدین رازی، عبدالله؛ مفاتیح‌الغیب؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1420ق.
    19. مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی؛ فرهنگ‌نامه اصطلاحات فقهی؛ قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، 1381.
    20. مروارید، حسنعلی؛ تنبیهات حول المبدأ والمعاد؛ مشهد: مجمع البحوث الإسلامیه، 1418ق.
    21. مصباح یزدی، محمدتقی؛ خدا‌شناسی (مجموعه کتب آموزشی معارف قرآن 1)؛ تحقیق و بازنگری امیررضا اشرفی؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1389.
    22. ملکی میانجی، محمدباقر؛ توحید الإمامیة؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1435ق.
    23. ـــــ ؛ مناهج‌البیان فی تفسیرالقرآن؛ تهران: وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1414ق.
    24. میرعبداللهی، سیدباقر و علی پورمحمدی؛ نگاهی به مکتب تفکیک (مجموعه مقالات: محمدرضا حکیمی، عقل خودبنیاد دینی؛ مکتب تفکیک در بوته نقد، صادق لاریجانی)؛ تهران: همشهری، 1384.
    25. هیئت نقد؛ نسبت «عقل و وحی» ازمنظر فلسفه و مکتب تفکیک؛ قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1388.