فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

نقد و بررسی رویکرد تفکیکی در باب خداشناسی فطری

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 عضو هیئت علمی و سردبیر مجله کتاب نقد
2 پژوهشگر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
از «باور فطری به خدا» تقریرها و تفسیرهای متعددی ارائه شده است. یکی از این تقریرها، تفسیر باور فطری به معرفت قلبی بوده که نه از سنخ علم حضوری و شهودی و نه از سنخ علم حصولی است، بلکه معرفتی است که خداوند در جان و قلب انسان به ودیعه گذاشته و صنع او می‏باشد. این تقریر که توسط طرفداران رویکرد تفکیکی ارائه شده است، از لحاظ مبانی، محتوا و روش، با ایرادهای گوناگونی همچون تعطیل عقل از شناخت حصولی خداوند، انکار علم حضوری به خدا و مانند آن روبه‌رو می‌باشد و درنهایت نمی‌تواند معیاری برای توجیه باور فطری به خدا ارائه دهد.
مقاله حاضر کوشیده است با روش توصیفی تحلیلی و با هدف تبیین و بررسی انتقادی این دیدگاه، به ارائه دیدگاه برگزیده بپردازد. در تقریر مطلوب، باور فطری به خدا به‌معنای باور قلبی و از سنخ علم حضوری خواهد بود. در علم‌ حضوری به‌دلیل اینکه‌ علم‌ عین‌ واقع‌ است، خطا در آن راه‌ ندارد و در مقام اثبات و توجیه نیز «خودموجّه» می‌باشد.
کلیدواژه‌ها

  1. *    قرآن کریم.

    **   نهج‌البلاغه.

    1. ابن‎سینا، محمد؛ الإشارات والتنبیهات (مع‌الشرح للمحقق الطوسی و شرح‌الشرح لقطب‌الدین الرازی)؛ قم: البلاغه، 1375.
    2. ـــــ ؛ الإشارات والتنبیهات؛ ج3، تهران: دفتر نشر کتاب، 1403ق.
    3. ـــــ ؛ الشفاء، البرهان؛ قاهره: وزارة التربیة التعلیم الإدارة العامة للثقافه، 1375ق.
    4. ابن‌طاووس، على‌بن‌موسى؛ إقبال‌الأعمال؛ چ2، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1409ق.‌
    5. ابن‌فارس، احمد؛ معجم مقائیس‌اللغة؛ قاهره: دار إحیاء الکتب‌العربیه، 1371.
    6. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مکرم؛ لسان‌العرب؛ قم: نشر ادب‌الحوزه، 1405ق.
    7. ابوترابی، احمد؛ «پیش‌نیازهای مفهوم‌شناختی (نظریه فطرت)»، مجله معرفت کلامی؛ ش13، بهار 1393، ص7ـ28.
    8. اصفهانی، میرزامهدی؛ أبواب‌الهدی؛ تهران: مرکز فرهنگی‌ انتشا‌راتی‌ منیر، 1387.
    9. برقی، ابوجعفر احمد‌بن‌محمد؛ المحاسن؛ تحقیق سیدمهدی رجایی؛ قم: مجمع العالمی لأهل‌البیت‰، 1413ق.
    10. برنجکار، رضا؛ «معرفت فطری و قلبی خدا»، مجله فرهنگ جهاد؛ ش9، پاییز 1376، ص4ـ25.
    11. ـــــ ؛ خداشناسی فطری و عقلی؛ قم: معاونت پژوهش مدرسه امام خمینیŠ (جامعةالمصطفی العالمیه)،
    12. ـــــ ؛ مبانى خداشناسى در فلسفه یونان و ادیان الهى؛ قم: مؤسسه نبأ، 1371.
    13. ـــــ ؛ معرفت فطری خدا؛ قم: مؤسسه نبأ، 1374.
    14. بهمنیار‌بن‌مرزبان، ابوالحسن؛ التحصیل؛ چ2، تهران: دانشگاه تهران، 1375.
    15. تهرانی، شیخ آقابزرگ؛ الذریعة؛ بیروت: دارالأضواء، 1403ق.
    16. جوادی آملی، عبدالله؛ تبیین براهین اثبات خدا؛ قم: نشر اسراء، 1374.
    17. ـــــ ؛ تفسیر موضوعی قرآن کریم: فطرت در قرآن؛ قم: نشر اسراء، 1379.
    18. جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد؛ الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة؛ تحقیق احمد عبدالغفور عطار؛ بیروت: دارالعلم للملایین، 1407ق.
    19. حسین‌زاده، محمد؛ پژوهشی تطبیقی در معرفت‏شناسی معاصر؛ چ3، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1390.
    20. حسینی زبیدی، سیدمحمدمرتضی؛ تاج‌العروس من جواهرالقاموس؛ تحقیق علی شیری؛ بیروت: دارالفکر، 1414ق.
    21. خانی، اسماعیل؛ «الهیات سلبی»، مجله معرفت کلامی؛ ش1، بهار و تابستان 1391، ص89ـ113.
    22. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد؛ مفردات ألفاظ‌القرآن؛ تهران: مؤسسه نشر کتاب، 1404ق.
    23. زنوزی تبریزی، ملاعبدالله؛ لمعات إلهیه؛ تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1361.
    24. صدرالمتألهین، محمدبن‌ابراهیم؛ الأسفار الأربعة؛ چ3، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1981م.
    25. ـــــ ؛ مجموعه رسائل فلسفی؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1422ق.
    26. صدوق، محمدبن‌علی‌بن‌حسین؛ الأمالی؛ بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1400ق.
    27. ـــــ ؛ التوحید؛ تصحیح سیدهاشم حسینی؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1357.
    28. ـــــ ؛ الخصال؛ تحقیق سیداحمد فهری؛ تهران: علمیه اسلامیه، [بی‌تا].
    29. ـــــ ؛ ثواب‌الأعمال؛ تصحیح علی‌اکبر غفاری؛ تهران: مکتبة الصدوق، 1350.
    30. ـــــ ؛ علل‌الشرائع؛ بیروت: دارالبلاغه، 1386ق.
    31. ـــــ ؛ عیون أخبارالرضا†؛ تصحیح سیدمهدی حسینی لاجوردی؛ قم: کتابفروشی طوس، 1363.
    32. ـــــ ؛ معانی‌الأخبار؛ تصحیح علی‌اکبر غفاری؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1361.
    33. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ اصول فلسفه و روش رئالیسم؛ مقدمه و پاورقی به‌قلم مرتضی مطهری؛ تهران: صدرا، 1362.
    34. ـــــ ؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ قم: نشر اسلامی، 1417ق.
    35. ـــــ ؛ رسائل‌السبعة؛ قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی، 1362.
    36. ـــــ ؛ نهایةالحکمة؛ چ13، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1416ق.
    37. طریحی، فخرالدین؛ مجمع‌البحرین؛ تحقیق سیداحمد حسینی؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1408ق.
    38. طوسی، خواجه نصیرالدین؛ أساس‌الإقتباس؛ تهران: دانشگاه تهران، 1355.
    39. علی‌تبار فیروزجایی، رمضان؛ معرفت دینی؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1392.
    40. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد؛ العین؛ تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی؛ قم: مؤسسه دارالهجره، 1410ق.
    41. فعالی، محمدتقی؛ درآمدی بر معرفت‌شناسی معاصر و دینی؛ قم: معارف، 1377.
    42. فیاض لاهیجی، ملاعبدالرزاق؛ گوهر مراد؛ تهران: چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1372.
    43. قطب‌الدین شیرازی، محمود‌بن‌مسعود؛ درةالتاج ـ منطق؛ به‌کوشش و تصحیح محمد مشکوة؛ چ3، تهران: حکمت، 1369.
    44. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ تصحیح علی‏اکبر غفاری؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1388ق.
    45. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1362.
    46. محمدرضایی، محمد؛ الهیات فلسفی؛ قم: بوستان کتاب، 1383.
    47. مصباح یزدی، محمدتقی؛ آموزش عقاید؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1378.
    48. ـــــ ؛ آموزش فلسفه؛ تهران: نشر بین‌الملل، 1378.
    49. ـــــ ؛ معارف قرآن؛ ج1، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1386.
    50. مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ قم: انتشارات صدرا، 1376.
    51. مظفر، محمدرضا؛ المنطق؛ قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1423ق.
    52. مفید، ابوعبدالله محمد‌بن‌محمد‌بن‌نعمان؛ الإرشاد؛ تحقیق مؤسسه آل‌البیت لإحیاء التراث؛ قم: المؤتمرالعالمی لألفیه الشیخ المفیدŠ، 1413ق.
    53. ملکی میانجی، محمدباقر؛ توحید الإمامیة؛ تهران: مؤسسه چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1373.