فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

نقد رویکرد خِردگریزی بر پایه عقلانیت وحیانی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
عضو هیئت علمی و سردبیر مجله کتاب نقد
چکیده
یکی از رویکردهای خِردگریز در جهان اسلام، رویکرد تفکیک است. بر اساس این رویکرد، عقل در دین‌پژوهی، در طول کتاب و سنّت قرار دارد و کار آن فهم و تفسیر کتاب و سنّت است؛ بنابراین به‌مثابه منبع مستقل جایگاهی ندارد. در مقابل، رویکرد عقلانیت وحیانی قرار دارد که بر پایه آن و با بهره‌گیری از برخی آیات قرآن کریم، رویکرد خِردگریزی را می‌توان به‌چالش کشید؛ زیرا قرآن کریم به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم به «عقل» به‌عنوان یکی از منابع معرفتی پرداخته است. در برخی آیات قرآن کریم به‌شکل مستقیم و با دلالت مطابقی از واژه عقل و مشتقات آن استفاده شده است و در دسته دیگر به‌صورت غیرمستقیم و با دلالت التزامی در قالب واژه‌هایی همچون قلب، لبّ، فؤاد و... و با کارکردهایی همچون تفکر، تفقه، شعور، بصیرت و درایت، به‌عنوان کارکردهای عقل اشاره شده است. این واژگان در قرآن مترادف یا مرتبط با کارکردهای معرفتی عقل‌اند. بر اساس آیات قرآن کریم، عقل دارای کارکردهای گوناگون ـ اعم از معرفتی و غیرمعرفتی ـ است.
مقاله حاضر می‌کوشد در مقام جمع‌آوری اطلاعات از روش کتابخانه‌ای و در مقام داوری (تجزیه و تحلیل اطلاعات) با روش عقلی و نقلی و با تأکید بر آیات قرآن کریم، در نقد رویکرد تفکیک، برخی کارکردهای عقل به‌ویژه نقش منبعی آن را نشان دهد.
کلیدواژه‌ها

  1. *    قرآن کریم.

    1. آلوسی، شهاب‏الدین؛ تفسیر روح‌المعانی؛ بیروت: دارالفکر، 1414ق.
    2. ابن‏منظور، محمد؛ لسان‌العرب؛ بیروت: دار صادر، 1414ق.
    3. استرآبادی، محمدامین؛ الفوائدالمدینة؛ قم: دارالنشر لأهل‌البیت‰، [بی‌تا].
    4. جبرئیلی، محمدصفر؛ «فلسفه علم کلام»، فلسفه‌های مضاف؛‌ به‌کوشش عبدالحسین خسروپناه؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1385.
    5. جوادی آملی، عبدالله؛ تفسیر انسان به انسان؛ قم: إسراء، 1385.
    6. ـــــ ؛ تفسیر موضوعى قرآن؛ ج13، چ2، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1374.
    7. ـــــ ؛ رحیق مختوم؛ قم: نشر إسراء، 1375.
    8. ـــــ ؛ منزلت عقل در هندسه معرفت دینی؛ قم: إسراء، 1386.
    9. جوهرى، اسماعیل‌بن‌حماد؛ الصحاح فى‌اللغة؛ تحقیق احمد‌بن‌عبدالغفور عطار؛ چ4، بیروت: دارالعلم للملایین، 1407ق.
    10. حکیمی، محمدرضا؛ «مکتب تفکیک»، کیهان فرهنگی؛ ش95، اسفند 1371، ص5ـ25.
    11. حلّی (علامه حلّى)، حسن‌بن‌یوسف؛ کشف‌المراد؛ چ3، قم: انتشارات شکورى، 1372.
    12. خسروپناه، عبدالحسین؛ کلام جدید؛ قم: مرکزمطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزه علمیه قم، 1383.
    13. راغب اصفهانى، حسین؛ المفردات فى غریب‌القرآن؛ بیروت: دارالقلم، 1412ق.
    14. رشاد، علی‌اکبر؛ «گستره‌ کارکرد و کاربرد عقل در تفهم و تحقق دین»، مجله فقه و حقوق؛ ش8، تابستان 1385، ص11ـ38.
    15. سیدان، سیدجعفر؛ میزان شناخت؛ مشهد: طوس، 1381.
    16. طباطبایى، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ قم: اسماعیلیان، [بی‌تا].
    17. ـــــ ؛ نهایةالحکمة؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامى، 1415ق.
    18. طبرسی، فضل‌بن‌حسن؛ مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن؛ بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1415ق.
    19. طریحی، فخرالدین؛ مجمع‌البحرین؛ تحقیق سیداحمد حسینى؛ تهران: نشر الثقافة الإسلامیه، 1408ق.
    20. طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ تفسیر التبیان؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
    21. علیدوست، ابوالقاسم؛ فقه و عقل؛ چ2، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامى، 1383.
    22. فراهیدى، خلیل‌بن‌احمد؛ کتاب العین؛ تحقیق مهدى المخزومى و ابراهیم السامرائى؛ چ2، قم: دارالهجره، 1409ق.
    23. قرشى بنایى، على‌اکبر؛ قاموس قرآن؛ چ6، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1412ق.
    24. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ چ4، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
    25. مبینی، محمدعلی؛ «عقل در قرآن»، مجله معرفت؛ ش48، پاییز 1380، ص86ـ94.
    26. محقق اصفهانی، محمدحسین؛ نهایةالدرایة فی شرح الکفایة؛ تحقیق ابوالحسن قائمی؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1374.
    27. مشکور، محمدجواد؛ فرهنگ فرق اسلامی؛ مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1368.
    28. مصباح یزدى، محمدتقى؛ آموزش فلسفه؛ چ6، تهران: سازمان تبلیغات اسلامى، 1373.
    29. مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن‌الکریم؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368.
    30. مطهری، مرتضی؛ ‌انسان و ایمان؛ تهران: انتشارات صدرا، 1357.
    31. ـــــ ؛ بیست گفتار؛ چ20، قم: انتشارات صدرا، 1383.
    32. ـــــ ؛ علوم اسلامی؛ قم: صدرا، 1375.
    33. ـــــ ؛ مجموعه آثار؛ ج22، تهران: صدرا، 1389.
    34. مظفر، محمدرضا؛ المنطق؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی، [بی‌تا].
    35. مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ قم: دارالکتب الإسلامیه، [بی‌تا].
    36. ـــــ ؛ نفحات‌القرآن؛ قم: مدرسه امام على‌بن‌ابى‌طالب†، 1426ق.
    37. ملاصدرا، صدرالدین محمد؛ الحکمة المتعالیة فى‌الأسفار العقلیة الأربعة؛ قم: دارالمعارف الاسلامیه، 1383.
    38. ـــــ ؛ المبدأ والمعاد؛ بیروت: دارالهادى، 1420ق.
    39. ملکی میانجی، محمدباقر؛ توحید الإمامیة؛ تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1415ق.