فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

مناسبات اخلاق با حقوق، سیاست و اقتصاد (با تأکید بر نقش قدرت معنوی اخلاق)

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
استادتمام هیئت علمی و سردبیر مجله کتاب نقد
چکیده
امروزه برخی مدعیان روشنفکری، رشد دین را در سایه قدرت و دیگر معارف بشری امکان‌پذیر می‌دانند و بر پایه آن، قرآن را کتاب بیم و ترس نام نهاده و آن را حاصل تجربه پیامبر اسلامˆ می‌دانند و معتقدند جنبه‌های ترسناک آن بیشتر از جنبه‌های رحمانی است. به‌باور آنان، دین یک قدرت است که با تعامل با دیگر قدرت‌ها به تثبیت خود می‌پردازد. قدرتی که این دیدگاه آن را به دین و اسلام، نسبت می‌دهد، معمولاً با خشونت، همراه است و با قدرت معنوی و قدرت اخلاق‌محور، فاصله دارد. مقاله حاضر ضمن بررسی نقاط افتراق و اشتراک اخلاق و دانش‌های مرتبط با قدرت (سیاست، حقوق و اقتصاد)، به بررسی قدرت اخلاق‌مدار و معنوی در دین و ارتباط آن با علوم یادشده می‌پردازد و هدف آن، روشن‌ساختن پیوند میان قدرت اخلاق‌مدار در دین و کارکردهای آن در حوزه‌های گوناگون علوم اجتماعی اسلامی است. یافته مقاله، نشان می‌دهد که اولاً، قدرت در دین به‌ویژه در اخلاق به‌مثابه ابزار خشونت، کنترل و سلطه نیست، بلکه به‌عنوان نیرویی اخلاقی و معنوی شناخته می‌شود؛ ثانیاً، علوم اجتماعی اسلامی نظیر سیاست اسلامی، حقوق اسلامی و اقتصاد اسلامی که با مقوله قدرت در ارتباط‌اند نیز باید بر پایه اصول اخلاقی بنا شوند؛ ثالثاً، نفی خشونت دین، به‌معنای پذیرش قرائت «اسلام رحمانی» هم نیست.
 
کلیدواژه‌ها

1.       ابن‌عربی، محی‌الدین؛ الفتوحات‌المکیة؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
2.       ابن‌فارس،احمد؛ معجم مقائیس‌اللغة؛ تحقیق عبدالسلام محمد هارون؛ قم: دارالکتب العلمیة، [بی‌‌تا].
3.       ابن‌مسکویه، ابوعلی؛ تجارب امم؛ اهتمام ابوالقاسم امامی؛ تهران: سروش، 1381.
4.       ابن‌مسکویه، ابوعلی؛ تهذیب‌الأخلاق و تطهیرالأعراق؛ قم: انتشارات بیدار، 1410ق.
5.       ابن‌منظور، محمد؛ لسان‌العرب؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
6.       ابوالسعود، رمضان سعد و ابراهیم نبیل؛ مبادى‌القانون المصرى واللبنانى؛ بیروت: الدارالجامعیه، 1994.
7.       اتکینسون، آر. اف؛ درآمدى به فلسفه اخلاق؛ ترجمه سهراب علوى‌نیا؛ تهران: مرکز ترجمه و نشر کتاب، 1370.
8.       ارسطو؛ اخلاق نیکو ماخوس؛ ترجمه محمدحسن لطفى؛ تهران: نشر طرح نو، 1378.
9.       اسلامی، سیدحسن؛ «نسبت اخلاق و سیاست، بررسی چهار نظریه»، فصلنامه علوم سیاسی؛ ش26، آبان 1383، ص141ـ162.
10.  اسلامى، سیدحسن؛ امام، اخلاق، سیاست؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، 1381.
11.  اسلامى، سیدحسن؛ دروغ مصلحت‏آمیز: بحثى در مفهوم و گستره؛ قم: بوستان کتاب، 1382.
12.  انصارى، خواجه عبداللّه؛ منازل‌السائرین؛ شرح عبدالرزاق کاشانى؛ قم: انتشارات بیدار، [بی‌تا].
13.  ایروانی، جواد؛ «اخلاق اقتصادی از دیدگاه قرآن و حدیث»، مجله الهیات و حقوق؛ ش14، زمستان 1383، ص92ـ120.
14.  ایوب، سعید؛ از ژرفاى فتنه‏ها؛ ترجمه سیدحسن اسلامى؛ ج‏2، قم: مرکز بررسى‏هاى اسلامى الغدیر، 1378.
15.  آشتیانی، سیدجلال‌الدین؛ شرح مقدمه قیصری بر فصوص‌الحکم؛ چ۳، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1372.
16.  آشورى، داریوش؛ دانشنامه سیاسى؛ تهران: سهرودى، 1370.
17.  الآمدی، عبدالواحد؛ غررالحکم و دررالکلم؛ شرح محمد خوانساری و تحقیق سیدجلال‌الدین ارموی؛ تهران: دانشگاه تهران، 1360.
18.  بخشایشى اردستانى، احمد؛ اصول علم سیاست؛ تهران: آواى نور، 1376.
19.  پژوهشگاه حوزه و دانشگاه؛ مبانى اقتصاد اسلامى؛ تهران: سمت، 1371.
20.  پناهى بروجردى، نعمت‌اللّه؛ «اقتصاد و رابطه آن با فلسفه اخلاق»، معرفت؛ ش66، مهر1382، ص38ـ52.
21.  تفضلی، فریدون؛ تاریخ عقاید اقتصادی، از افلاطون تا ارسطو؛ تهران: نشر نی، 1385.
22.  توفیق، حسن فرج؛ المدخل للعلوم‌القانونیة؛ بیروت: مطبعة الدارالجامعیة، 1993م.
23.  جاسبی، عبداللّه؛ اقتصاد؛ تهران: مرکز آموزش مدیریت دولتی، 1361.
24.  جعفری، محمدتقی؛ فلسفه دین؛ به تدوین عبداللّه نصری؛ چ۲، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1378.
25.   جعفرى لنگرودى، محمدجعفر؛ مقدمه عمومى علم حقوق؛ تهران: گنج دانش، 1371.
26.  جمال، عبدالناصر؛ موسوعة الفقه‌الإسلامى (المعروف بموسوعه جمال عبدالناصر)؛ قاهره: المجلس اللأعلى لشئوون الإسلامیه، 1390ق.
27.  جمعه، علی‌بن‌محمد؛ معجم المصطلحات‌الإقتصادیة والإسلامیة؛ ریاض: مکتبه العبیکان، 2000م.
28.  جمعی از نویسندگان؛ فلسفه اخلاق؛ قم: نشر معارف، 1389.
29.  جوادی آملی، عبداللّه؛ حکمت نظری و عملی در نهج‏البلاغه؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1362.
30.  جهانیان، ناصر؛ اسلام و رشد عدالت‌محور؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1388.
31.  حرّ عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‌الشیعه؛ چ۵، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1403ق.
32.  حسینی طهرانی، سیدمحمدحسین؛ رسالة لب‌اللباب در سیر و سلوک اولی‌الألباب؛ چ۱۰، مشهد: انتشارات علامه طباطبایی، 1421ق.
33.  حسینی، سیدابراهیم؛ «فقه و اخلاق»، قبسات؛ ش13، دی 1378، ص90ـ109.
34.  حسینى، سیداکبر؛ «اخلاق و حقوق»، مجله رواق اندیشه؛ ش14، بهمن 1381، ص61ـ70.
35.  خرمشاهی، بهاءالدین؛ دین و اخلاق‏ ـ فرهنگ و دین؛ تهران: طرح نو، 1374.
36.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل؛ تهران: ستاد بزرگداشت یکصدمین سال تولد امام خمینیŠ، 1378.
37.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ صحیفه امام؛ ج13، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1389.
38.  داوری اردکانی، رضا؛ «اخلاق و سیاست»، فصلنامه علوم سیاسی؛ ش26، آبان 1383، ص7ـ12.
39.   راجر، اِ. شینر؛ «حقوق و اخلاق»، مجله معرفت؛ ش82، مهر ۱۳۸۳، ص92ـ100.
40.  راغب اصفهانى، حسین؛ معجم مفردات ألفاظ‌القرآن؛ بیروت: دارالکتب العربى، 1404ق.
41.  زبیدى، محمدمرتضى؛ تاج‌العروس؛ بیروت: دارمکتبة الحیاه، 1414ق.
42.  زحیلی، وهبة؛ الفقه‌الإسلامی و ادلّته؛ ج1، چ۳، دمشق: دار الفکر ، 1409ق.
43.  زمخشری، محمود؛ أساس‌البلاغه؛ بیروت: دار صادر، 1399ق.
44.  الزین، حسن؛ الإمام على‌بن‌ابى‏طالب† و تجربةالحکم؛ بیروت: دارالحدیث، 1994م،
45.  شبر، عبداللّه‏؛ الأخلاق؛ قم: منشورات مکتبة بصیرتی، 1395ق.
46.  صدر، سیدمحمدباقر؛ اقتصادنا؛ قم: بوستان کتاب، 1383.
47.  صدر، سیدمحمدباقر؛ دروس فی علم‌‌الأصول (حلقات)؛ قم: طبع مجمع‌الفکر الإسلامی، 1423ق.
48.  صدرا، علیرضا؛ «تعامل اخلاق و سیاست»، فصلنامه علوم سیاسی؛ ش26، آبان 1383، ص13ـ26.
49.  صدرالدین شیرازى، محمد؛ الأسفارالأربعة؛ قم: مکتبة المصطفوى، 1383.
50.  صفی پوری، عبدالکریم؛ منتهی‌الارب فی لغةالعرب؛ تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه، 1389.
51.  طاهری، ابوالقاسم؛ اصول علم سیاست؛ تهران: دانشگاه پیام نور، 1387.
52.  طباطبایی نجفی (بحرالعلوم)، سیدمهدی؛ رسالة سیر و سلوک؛ چ۲، تهران: انتشارات حکمت، 1360.
53.  طباطبایى، سیدمحمدحسین؛ المیزان فى تفسیرالقرآن؛ قم: مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، 1392ق.
54.  طوسی، خواجه نصیرالدین؛ اخلاق ناصری؛ به اهتمام سیدعبدالهادی قضایی؛ تهران: نشر بهزاد، 1387.
55.  عالیه، سیمر؛ علم‌القانون و الفقه‌الإسلامى؛ بیروت: المؤسسة‌الجامعیه، 1996م.
56.  عامر، عبدالعزیز؛ المدخل لدراسةالقانون‌المقارن بالفقه‌الإسلامى؛ قاهره: المطبعة العالمیه، 1969م.
57.  عمید زنجانى، عباسعلى؛ فقه سیاسى؛ تهران: امیرکبیر، 1366.
58.   غزالی، ابی‌حامد محمد‌بن‌محمد؛ إحیاء علوم‌الدین؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 1406ق.
59.  فارابى، ابونصر؛ إحصاء‌العلوم؛ ترجمه حسین خدیوجم؛ تهران: نشر بنیاد فرهنگ ایران، 1348.
60.  فرج‌الصده، عبدالمنعم؛ أصول‌القانون؛ بیروت: دارالنهضه، [بی‌تا].
61.  فرج‌الصده، عبدالمنعم؛ دراسة مقارنة بین‌الشریعةالإسلامیة والقانون الوضعی فی‌المعاملات‌المالیة؛ قاهره: إصدار مهدالبحوث والدراسات العربیة فی جامعةالدول العربیه، 1970م.
62.  فروغى، محمدعلى؛ سیر حکمت در اروپا؛ ج۲، تهران: نشر البرز، 1375.
63.  فیروزآبادی، محمدبن‌یعقوب؛ القاموس‌المحیط؛ بیروت: دارالمعرفه، 1426ق.
64.   فیض کاشانى، ملامحسن؛ علم‌الیقین؛ تعلیق محسن بیدارفر؛ قم: نشر بیدار، 1418ق.
65.  فیض کاشانی، محمد‌بن‌مرتضی؛ محجه‌البیضاء فی تهذیب‌الإحیاء؛ چ۲، قم: انتشارات اسلامی، [بی‌تا].
66.  قدیری اصل، باقر؛ کلیات علم اقتصاد؛ تهران: نشر سپهر، 1354.
67.  قربان‏نیا، ناصر؛ «حقوق ترجمان اخلاق»، نقد و نظر؛ ش13ـ14، دی 1377، ص384ـ408.
68.  قیصری، داود؛ رسائل قیصری، التوحید والنبوة والولایة؛ تهران: انتشارات انجمن حکمت و فلسفه ایران، 1357.
69.  کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ تهران: انتشارات اسلامی، [بی‌تا].
70.  کاتوزیان، ناصر؛ حقوق مدنى قواعد عمومى قراردادها؛ ج‏1، چ۲، انتشارات مدرس، 1372.
71.  کاتوزیان، ناصر؛ مبانی حقوق عمومی؛ تهران: نشر دادگستر، 1377.
72.  لوئیس، برنارد؛ زبان سیاسی اسلام؛ ترجمه غلامرضا بهروزلک؛ قم: بوستان کتاب، 1385.
73.  محمودى، محمدباقر؛ نهج‌السعادة فى مستدرک نهج‏البلاغة؛ بیروت: دارالتعارف، 1976م.
74.  مدرسی، سیدمحمدرضا؛ فلسفه اخلاق؛ تهران: سروش، 1371.
75.  مدنى، جلال‌الدین؛ مبانى و کلیات علوم سیاسى؛ تهران: نشر اسلامیه، 1372.
76.  مصباح یزدى، محمدتقی؛ دروس فلسفه اخلاق؛ تهران: اطلاعات، 1370.
77.   مصباح یزدى، محمدتقى؛ آموزش فلسفه؛ چ۶، تهران: سازمان تبلیغات اسلامى، 1373.
78.  مطهری، مرتضی؛ فلسفه اخلاق؛ تهران: انتشارات صدرا، 1381.
79.  مطهری، مرتضى؛ عدل الهى؛ قم: انتشارات اسلامى، 1361.
80.  مطهرى، مرتضی؛ نقدى بر مارکسیسم؛ تهران: صدرا، [بى‏تا].
81.  معصومی‌نیا، غلامعلی؛ «اخلاق اقتصادی»، فصلنامه اقتصاد اسلامی؛ ش26، دی 1386، ص119ـ148.
82.  مغنیة، محمدجواد؛ فلسفة‏الاخلاق فی‌الإسلام؛ بیروت: دارالعلم للملإیین، 1977م.
83.   مفید، محمد؛ الجمل؛ تحقیق سیدعلى میرشریفى؛ قم: مرکز الأعلام الإسلامى، 1374.
84.  مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ قم: انتشارات دارالکتب الإسلامیه، 1374.
85.  ملکی تبریزی، میرزاجواد؛ رساله لقاءاللّه؛ قم: انتشارات مصطفوی، 1380.
86.  میرمعزى، سیدحسین؛ اقتصاد کلان با رویکرد اسلامی؛ قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1384.
87.  العاملی، حسن‌‌بن‌زین‌الدین؛ معالم‌‌الدین؛ قم: مرکز نشر اسلامی، [بی‌تا].
88.   نراقی، محمدمهدی؛ جامع‌السعادات؛ بیروت، مؤسسة‏الأعلمی للمطبوعات، 1408ق.
89.  نراقی، ملامهدی؛ معراج‌السعادة؛ قم: مؤسسه انتشارات هجرت، 1371.
90.  ویلیام کى، فرانکنا؛ فلسفه اخلاق؛ ترجمه هادى صادقى؛ قم: طه، 1376.
91.  هادوى‏تهرانى، مهدی؛ مکتب و نظام اقتصادى اسلام؛ قم: مؤسسه فرهنگی خانه خرد، 1387.
92.  هانری، شارل؛ دوفوشه‏کور، اخلاقیات: مفاهیم اخلاقى در ادبیات فارسى از سده سوم تا سده هفتم هجرى؛ ترجمه محمدعلى امیرمعزى و عبدالمحمد روحبخشان؛ تهران: مرکز نشر دانشگاهى، 1377.
93.  هدایت‌نیا، فرج‌اللّه؛ داوری در حقوق خانواده؛ قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387.