فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

لیبرالیسم و اسلام رحمانی (واسازی مناسبات نظری به روایت آیت‌اللّه خامنه‌ای)

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
استادیار گروه فرهنگ پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
یکی از مقولاتی که در چند دهه اخیر، رواج یافته و شخصیت‌های فکری و سیاسی دگراندیش، از آن سخن می‌گویند و به‌واسطه تکیه بر آن، سعی دارند که برای خود، بدنه اجتماعی بیافریند، «اسلام رحمانی» است. اگرچه در ظاهر، شاید چنین به‌نظر برسد که این تعبیر، تعارض و تضادی با اسلام ندارد و همچنان‌که مشخص است، اسلام نیز «دین رحمت» است، اما هنگامی‌که به برداشت‌های مفسران و تحلیل‌گران جریان اسلام رحمانی از این مقوله نگاه می‌افکنیم، درمی‌یابیم که این اسلام، «اسلام لیبرالی» و حاصل «برداشت لیبرالی از اسلام» است؛ براین‌اساس لازم است «مؤلفه‌ها» و «اوصاف» اسلام رحمانی روشن و نقد گردد تا به‌راستی نمایان شود که چه اندازه به «اسلام» نزدیک است و چه اندازه به «لیبرالیسم». در این مقاله، ابتدا یک چهارچوب مفهومی و معنایی برای اسلام رحمانی، طراحی و تعریف شده و آنگاه، روایت اسلام رحمانی، بازگفته و از موضع آیت‌اللّه خامنه‌ای، نقد و ابطال شده است. خصایص شناسایی‌شده عبارت‌اند از: تنگ‌دامنه‌گی و تاریخیّت، رضایت‌بسندگی اجتماعی، دولت بی‌طرف، مدارای نسبی‌اندیشانه، تجددمآبی.
 
کلیدواژه‌ها

1.       احمدی، حمید؛ بنیادهای هویت ملی ایرانی: چهارچوب نظری هویت ملی شهروندمحور؛ تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، ۱۳۸۸.
2.       ادواردز، جان؛ زبان و هویت؛ ترجمه فریبا حکیمی؛ تهران: نیکان کتاب، ۱۳۹۹.
3.       اشرف، احمد؛ هویت ایرانی؛ از دوران باستان تا پایان پهلوی؛ ترجمه حمید احمدی؛ تهران: نی، ۱۳۹۵.
4.       اینگلهارت، رونالد و کریستین ولزل؛ نوسازی، تغییر فرهنگی و دموکراسی؛ ترجمه یعقوب احمدی؛ تهران: کویر، 1389.
5.       آربلاستر، آنتونی؛ ظهور و سقوط لیبرالیسم غرب؛ ترجمه عباس مخبر؛ تهران: مرکز، ۱۳۶۷.
6.       بروس، استیو؛ مدل سکولار‌شدن غرب؛ ترجمه محمد‌مسعود سعیدی؛ ‏تهران: گام نو، ۱۳۸۷.
7.       بشیریه، حسین؛ دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران: دوره جمهوری اسلامی ایران؛ تهران: نگاه معاصر، ۱۳۸۵.
8.       بشیریه، حسین؛ گذار به مردم‌سالاری؛ گفتارهای نظری؛ تهران: نگاه معاصر، ۱۳۸۷.
9.       بنارد، چریل؛ اسلام دموکراتیک مدنی، رویکرد امریکایی؛ ترجمه عسگر قهرمان‌پور؛ تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی، ۱۳۸۴.
10.  بوبیو، نوربرتو؛ لیبرالیسم و دموکراسی‌؛ ترجمه بابک گلستان؛ تهران‌: چشمه، ۱۳۷۶.
11.  بوردو، ژرژ؛ لیبرالیسم‌؛ ترجمه عبدالوهاب احمدی‌؛ تهران‌: نی، ۱۳۷۸.
12.   پارسانیا، حمید؛ هفت موج اصلاحات، نسبت تئوری و عمل؛ قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۸.
13.  تاجیک، محمدرضا؛ روایت غیریت و هویت در میان ایرانیان؛ تهران: فرهنگ گفتمان، ۱۳۸۴.
14.  جنکینز، ریچارددین؛ هویت اجتماعی؛ ترجم تورج یاراحمدی؛ تهران: شیرازه، ۱۳۸۱.
15.  حجاریان، سعید؛ از شاهد قدسی تا شاهد بازاری؛ عرفی‌شدن دین در سپهر سیاست؛ تهران: طرح نو، ۱۳۸۰.
16.  خامنه‌ای. سیدعلی؛ پیشوای صادق؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۶.
17.  خامنه‌ای، سیدعلی؛ «بیانات و مکتوبات»؛ پایگاه اطلاع‌رسانی مؤسسه انقلاب اسلامی، ۱۳۹۹ـ1368.
18.  خامنه‌ای، سیدعلی؛ از ژرفای نماز؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۵.
19.  خامنه‌ای، سیدعلی؛ رساله أجوبه‌الإستفتائات؛ تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ۱۳۹۱.
20.   خامنه‌ای، سیدعلی؛ شرح نهج‌البلاغه؛ ج 1، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۹۸.
21.  خامنه‌ای، سیدعلی؛ طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن؛ تهران: مؤسسه ایمان جهادی، ۱۳۹۶.
22.  خامنه‌ای، سیدعلی؛ غناء؛ تهران: انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۹۷.
23.  دان، رابرت؛ نقد اجتماعی پست‌مدرنیته، بحران‌های هویت؛ ترجمه صالح نجفی؛ تهران: پردیس دانش، ۱۳۸۴.
24.  دی. سیسک، تیمونی؛ اسلام و دموکراسی؛ دین، سیاست و قدرت در خاورمیانه؛ ترجمه شعبان‌علی بهرام‌پور و حسن محدثی؛ تهران: نی، ۱۳۷۹.
25.  رایلی، فیلیپ؛ زبان، فرهنگ و هویت؛ چشم‌اندازی قوم‌زبان‌شناسانه؛ ترجمه مسعود علوی؛ تهران: نویسه پارسی، ۱۳۹۸.
26.  رجایی، فرهنگ؛ مشکله هویت ایرانیان امروز، ایفای نقش در عصر یک تمدن و چند فرهنگ؛ تهران: نی، ۱۳۸۲.
27.  رحیم‌پور ازغدی، حسن؛ عقلانیت؛ بحثی در مبانی جامعه‌شناسی توسعه؛ تهران: مؤسسه دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۷۸.
28.  زهیری، علیرضا؛ سیاست هویت در جمهوری اسلامی ایران (1368ـ1392)؛ قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۸.
29.  سروش، عبدالکریم؛ اخلاق خدایان؛ تهران: صراط، ۱۳۸۰.
30.  سروش، عبدالکریم؛ ادب قدرت، ادب عدالت؛ تهران: صراط، ۱۳۸۶.
31.  سروش، عبدالکریم؛ رازدانی و روشنفکری و دینداری؛ تهران: صراط، ۱۳۷۸.
32.   سروش، عبدالکریم؛ سیاست‌نامه (2)؛ آئین شهریاری و دینداری؛ تهران: صراط، ۱۳۷۹.
33.  سروش، عبدالکریم؛ مدارا و مدیریت؛ تهران: صراط، ۱۳۷۶.
34.  شایگان، داریوش؛ افسون‌زدگی جدید، هویت چهل‌تکه و تفکر سیار؛ ترجمه فاطمه ولیانی؛ تهران: فرزان‌روز، ۱۳۹۳.
35.  شریعتی، علی؛ بازشناسی هویت ایرانی ـ اسلامی؛ تهران: چاپخش، ۱۳۷۸.
36.  فورتادو، پیتر؛ تاریخ ملل، چگونه هویت ملت‌ها شکل گرفت؛ ترجمه مهدی حقیقت‌خواه؛ تهران: ققنوس، ۱۳۹۶.
37.  فوکویاما، فرانسیس؛ هویت در سیاست جهان معاصر و مبارزه برای به‌رسمیت‌شناخته‌شدن؛ ترجمه ابراهیم افشارزنجانی؛ تهران: کویر، ۱۳۹۸.
38.  قادری، حاتم؛ سویه‌های هویت؛ تهران: شیرازه، ۱۳۸۷.
39.  کالهون، کریگ‌جی؛ نظریه اجتماعی و سیاست هویت؛ ترجمه محمد قلی‌پور و علی محمدزاده؛ تهران: جامعه‌شناسان، ۱۳۸۹.
40.  ‌‌کلینی، ابی‌جعفرمحمد‌بن‌یعقوب؛ اصول کافی؛ ترجمه سیدجواد مصطفوی؛ ج۴، تهران‌: علمیه ‌اسلامیه‌، ۱۳۶۸.
41.  کچویان، حسین؛ تطورات گفتمان‌های هویتی ایران، ایران در کشاکش با تجدد و مابعدتجدد؛ تهران: نی، ۱۳۸۷.
42.  کچویان، حسین؛ کندوکاو در ماهیت معمایی ایران، جهانی‌سازی، دموکراسی‌سازی و جامعه‌شناسی سیاسی ایران؛ قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۳.
43.  گیدنز، آنتونی؛ تجدد و تشخص، جامعه و هویت شخصی در عصر جدید؛ ترجمه ناصر موفقیان؛ تهران: نی، ۱۳۸۸.
44.  لالر، استف؛ هویت، دیدگاه‌های جامعه‌شناختی؛ ترجمه محسن نیازی و داریوش یعقوبی؛ تهران: اندیشه احسان، ۱۳۹۷.
45.  لایدر، دیرک؛ هویت شخصی و اجتماعی، شناخت خویشتن؛ ترجمه معصومه اسمعیلی؛ تهران: رسا، ۱۳۸۹.
46.  لرنر، دانیل؛ گذر جامعه سنّتی؛ نوسازی خاورمیانه؛ ترجمه غلامرضا خواجه‌سروی؛ تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی، ۱۳۸۳.
47.  مجتهد‌شبستری، محمد؛ ایمان و آزادی؛ تهران: طرح نو، ۱۳۷۶.
48.  مجتهد‌شبستری، محمد؛ تأملاتی در قرائت انسانی از دین؛ تهران: طرح نو، ۱۳۸۳.
49.  مجتهد‌شبستری، محمد؛ نقدی بر قرائت رسمی از دین؛ بحران‌ها، چالش‌ها، راه‌حل‌ها؛ تهران: طرح نو، ۱۳۷۹.
50.  مجتهد‌شبستری، محمد؛ هرمنوتیک. کتاب و سنّت؛ قرآیند تفسیر وحی؛ تهران: طرح نو، ۱۳۷۵.
51.  محمدی، مجید؛ لیبرالیسم ایرانی، الگوی ناتمام؛ تهران: جامعه ایرانیان، ۱۳۷۹.
52.  مصباح‌یزدی، محمدتقی؛ (الف)؛ نظریه سیاسی اسلام (1)، قانون‌گذاری؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۷۸.
53.  مصباح‌یزدی، محمدتقی؛ (ب)؛ نظریه سیاسی اسلام (2)، کشورداری؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۷۸.
54.   ملشویچ، سینیشا؛ هویت به‌مثابه ایدئولوژی؛ ترجمه احمد یعقوبی؛ تهران: کویر، ۱۳۹۶.
55.  ملکیان، مصطفی؛ در رهگذار باد و نگهبان لاله؛ تهران: نگاه معاصر، ۱۳۹۴.
56.  ملکیان، مصطفی؛ راهی به رهایی؛ جستارهایی در باب عقلانیت و معنویت؛ تهران: نگاه معاصر، ۱۳۸۱.
57.  ملکیان، مصطفی؛ مشتاقی و مهجوری: گفت‌وگو در باب فرهنگ و سیاست؛ تهران: نگاه معاصر، ۱۳۸۵.
58.  مورلی، دیوید و لارنس گروسبرگ؛ پروبلماتیک هویت در مطالعات فرهنگی هویت و جهانی‌شدن؛ ترجمه سیاوش قلی‌پور؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ، 1396.
59.  مولوی، جلال‌الدین‌محمد؛ مثنوی معنوی؛ تهران: امیرکبیر، ۱۳۹۱.
60.  مهاجرانی، سیدعطاءاللّه؛ استیضاح؛ تهران: اطلاعات، 1378.
61.  نوریس. پیپا و رونالد اینگلهارت؛ مقدس و عرفی؛ دین و سیاست در جهان؛ ترجمه مریم وتر؛ تهران: کویر، 1386.
62.  هانتینگتون، ساموئل؛ موج سوم دموکراسی در پایان سده بیستم؛ ترجمه احمد شمس؛ تهران: روزنه، 1388.