فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

انگاره اسلام رحمانی به‌مثابه طرح روشنفکری شبه‌دینی (ساخت‌شکنی نیروی وطنیِ پیشران تجدد)

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
استادیارگروه فرهنگ پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
در این مقاله استدلال شده است که آنچه از دهه هفتاد تاکنون در فضای روشنفکریِ شبه‌دینیِ ایران به‌عنوان اسلام رحمانی معرفی شده، حاصل روایت لیبرالی از اسلام است و ازاین‌رو ماهیت التقاطی دارد. این طرح معرفتی که صورت نخستین آن در اندیشکده‌های غربی ترسیم شده است، غایت سیاسی دارد و می‌کوشد زمینه را برای ساختارشکنی معنایی و استحاله هویتی در سطح اجتماعی و سیاسی ایران فراهم کند. این طرح عینی، برآمده از تصرف در اسلام به نفع نظریه لیبرال‌دمکراسی است و درنهایت نیز به هندسه‌ای تقلیل‌یافته و تحریف‌شده از اسلام انجامیده است که اسلام رحمانی خوانده می‌شود. ازاین‌رو با این پرسش مواجه هستیم که آن پاره از روشنفکریِ ایرانی که خود در طرح لیبرالیسمِ شبه‌دینی، بازسازی کرده، چه اوصاف و احکامی دارد و چگونه گذار از سنّت به تجدد را در قاب انگاره اسلام رحمانی، فراهم می‌کند؟ درواقع تمدن تجددی برای پیشبرد لیبرالیسم در جامعه ایران، هم از نیروی روشنفکری سکولارِ وطنی استفاده می‌کند و هم از تلفیق لیبرالیسم با اسلام که اسلام رحمانی را برمی‌سازد. گذشته از مباحث نظری، اشاره‌ای تاریخی نیز به‌صورت تحقق‌یافته این طرح لیبرالی در تجربه فروپاشی شوروی شده است که در آن ایدئولوژی مارکسیستی در اثر مداخلات بیرونی و هوشمند، دچار فرسودگی و زوال گردید. این مطالعه، مبتنی بر ترکیبی از دو روش تحلیل نظری و تحلیل تاریخی است.
 
کلیدواژه‌ها

1.       ابوالنصر، فضیل؛ رویارویی غرب‌گرایی و اسلام‌گرایی؛ ترجمه حجت‌اللّه جودکی؛ تهران: وزارت امور خارجه، ۱۳۷۸.
2.       اتزیوبی، هالوی‌‌ایوا؛ روشنفکران و شکست در پیامبری؛ ترجمه حسین کچویان؛ تهران: تبیان، ۱۳۷۸.
3.       احمدی‌، بابک؛ کار روشنفکری‌؛ تهران‌: مرکز، ۱۳۸۵.
4.       آرمین، محسن؛ اسلام، اجتماع، سیاست؛ تهران: ذکر، 1380.
5.       آوینی، مرتضی؛ حلزون‌های خانه‌به‌دوش؛ تهران: واحه، ۱۳۹۱.
6.       باقی، عمادالدین؛ جنبش اصلاحات دموکراتیک ایران؛ تهران: سرایی، ۱۳۸۳.
7.       بجورنلوند، بریتا؛ جنگ سرد؛ ترجمه مهدی حقیقت‌خواه؛ تهران: ققنوس، ۱۳۸۶.
8.       بروس، استیو؛ مدل سکولار‌شدن غرب؛ ترجمه محمد‌مسعود سعیدی؛ ‏تهران: گام نو، ۱۳۷۸‏.
9.       برونوفسکی‌، جیکوب؛ سنّت روشنفکری در غرب: از لئوناردو تا هگل‌؛ ترجمه لی‌لا سازگار؛ تهران‌: آگاه، ۱۳۷۹‌.‏
10.  بشیریه‌، حسین؛ الف؛ گذار به دموکراسی؛ تهران‌: نگاه معاصر، ۱۳۸۷.
11.   بشیریه، حسین؛ ب؛ گذار به مردم سالاری: گفتارهای نظری؛ تهران: نگاه معاصر، ۱۳۷۸.
12.  بشیریه، حسین؛ دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران: دوره جمهوری اسلامی ایران؛ تهران: نگاه معاصر، ۱۳۸۵.
13.  بشیریه‌، حسین؛ عقل در سیاست‌: سی‌‌وپنج گفتار در فلسفه‌، جامعه‌شناسی و توسع سیاسی؛ تهران‌: نگاه معاصر، ۱۳۸۳.
14.  بنارد، چریل؛ اسلام دموکراتیکِ مدنی: رویکرد امریکایی؛ ترجمه عسگر قهرمان‌پور؛ تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی، ۱۳۸۴.
15.  بویل، پیترجی؛ تاریخ روابط امریکا و شوروی: از انقلاب روسیه تا فروپاشی کمونیسم؛ ترجمه غلامرضا علی‌بابایی و محمد رفیعی‌مهرآبادی؛ تهران: وزارت امور خارجه، ۱۳۸۰.
16.  پوپر، کارل ریموند؛ جامعه باز و دشمنان آن؛ ترجمه عزت‌اللّه فولادوند؛ تهران‌: خوارزمی، ۱۳۶۴.
17.  پیتر جی. بویل؛ تاریخ روابط امریکا و شوروی: از انقلاب روسیه تا فروپاشی کمونیسم؛ ترجمه غلامرضا علی‌بابایی و محمد رفیعی‌مهرآبادی؛ تهران: وزارت امور خارجه، ۱۳۸۰.
18.  پیتروزا، دیوید؛ تاریخ بلوک شرق؛ ترجمه مهدی حقیقت‌خواه؛ تهران: ققنوس، ۱۳۸۵.
19.  جاروی‌، ایان چارلز؛ جامعه باز پوپر پس از پنجاه سال‌: تداوم موضوعیت بحث پوپر؛ ترجمه مصطفی یونسی؛ تهران‌: مرکز، ۱۳۸۲.
20.  جلایی‌پور، حمیدرضا؛ پس از دوم خرداد: نگاهی جامعه‌شناختی به جنبش مدنی ایران؛ تهران: کویر، ۱۳۷۶.
21.  جلایی‌پور، حمیدرضا؛ جامعهشناسی جنبش‌های اجتماعی؛ تهران: طرح نو، ۱۳۸۱.
22.  جلایی‌پور، حمیدرضا؛ دولت پنهان: بررسی جامعهشناختی عوامل تهدیدکننده جنبش اصلاحات؛ تهران: طرح نو، ۱۳۷۹.
23.  چارلز دبیلو. کگلی و ویتکف اوجین؛ سیاست خارجی امریکا: الگو و روند؛ ترجمه اصغر دستمالچی؛ تهران: وزارت امور خارجه، ۱۳۸۲.
24.  چاندوک، نیرا؛ جامعه مدنی و دولت: کاوش‌هایی در نظریه سیاسی؛ ترجمه فریدون فاطمی و وحید بزرگی؛ تهران: مرکز، ۱۳۷۷.
25.  حجاریان، سعید؛ از شاهد قدسی تا شاهد بازاری: عرفی‌شدن دین در سپهر سیاست؛ تهران: طرح نو، ۱۳۸۰.
26.  حجاریان، سعید؛ جمهوریت: افسون‌زدایی از قدرت؛ تهران: طرح‌نو، ۱۳۷۹.
27.  حمادی‌زقزوق، محمود؛ اسلام و غرب؛ ترجمه حجت‌اللّه جودکی؛ تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۷.
28.  خامنه‌ای، سیدعلی؛ طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن؛ تهران: مؤسسه ایمان جهادی، ۱۳۹۶.
29.  راباسا، آنجل و دیگران؛ ایجاد شبکههای مسلمانان میانهرو؛ ترجمه علیاکبر اسدی؛ تهران: اندیشهسازان نور، ۱۳۸۹.
30.  راند، آین؛ برای روشنفکر جدید؛ ترجمه آرش آقایی؛ تهران: آماره، ۱۴۰۲.
31.  رمضان، طارق؛ مسلمانان غرب در آینده اسلام؛ ترجمه امیر رضایی؛ تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، ۱۳۸۶.
32.  روزن‌، باری؛ انقلاب ایران‌: ایدئولوژی و نمادپردازی‌؛ ترجمه سیاوش مریدی‌؛ تهران‌: باز، ۱۳۷۹.
33.  زرشناس‌، شهریار؛ اشاراتی درباره لیبرالیسم در ایران‌؛ تهران‌: کیهان، ۱۳۷۸.
34.  زرشناس‌، شهریار؛ تأملاتی درباره جریان روشنفکری در ایران؛ تهران‌: برگ، ۱۳۷۳.
35.  زرشناس‌، شهریار؛ نگاهی کوتاه به تاریخچه روشنفکری در ایران؛ ج۲، تهران: معارف‏، ۱۳۹۲.
36.  سروش، عبدالکریم؛ رازدانی و روشنفکری و دینداری؛ تهران: صراط، ۱۳۷۱.
37.  سروش، عبدالکریم؛ فربه‌تر از ایدئولوژی؛ تهران: صراط، ۱۳۷۲.
38.  سروش، عبدالکریم؛ قبض و بسط تئوریک شریعت؛ تهران: صراط، ۱۳۷۰.
39.  سروش، عبدالکریم؛ مدارا و مدیریت؛ تهران: صراط، ۱۳۷۶.
40.  سریع‌القلم، محمود؛ ایران و جهانی‌شدن: چالش‌ها و راه‌حل‌ها؛ تهران: مجمع تشخیص مصلحت نظام، ۱۳۸۴.
41.  سورس‌، جورج؛ دفاع از جامعه باز؛ ترجمه سودابه قیصری؛ تهران: پارسه، ۱۳۹۸.
42.  شجاعی‌زند، علی‌رضا؛ برهه انقلابی در ایران؛ تهران: عروج، ۱۳۸۲.
43.  شجاعی‌زند، علی‌رضا؛ تکاپوهای دین سیاسی: جستارهایی در جامعهشناسی سیاسی ایران؛ تهران: باز، ۱۳۸۳.
44.  شرفی‌، عبدالمجید؛ ‏اسلام و مدرنیته‌؛ ترجمه مهدی مهریزی‌؛ تهران‌: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۲‌.
45.  شمس‌الواعظین، ماشاءاللّه؛ یادداشتهای سردبیر؛ تهران: جامعه ایرانیان، ۱۳۸۰.
46.  صفی، لوآی؛ چالش مدرنیته؛ ترجمه احمد موثقی؛ تهران: دادگستر، ۱۳۸۰.
47.  عبدی، عباس؛ در مسیر آزادی‌: گفتارها و نوشتارهای بعد از دوم خرداد؛ تهران‌: نگاه امروز، ۱۳۷۸.
48.  عبدی، عباس؛ قانون، قدرت، فرهنگ؛ تهران: طرح نو، ۱۳۷۷.
49.  عروی، عبداللّه؛ اسلام و مدرنیته؛ ترجمه امیر رضایی؛ تهران: قصیده‌سرا، ۱۳۸۱.
50.  عماره، محمد؛ آینده مسلمانان بین نواندیشی اسلامی و نوگرایی غربی؛ ترجمه عبدالعزیز سلیمی؛ تهران: احسان، ۱۳۸۳.
51.  غلامرضاکاشی‌، محمدجواد؛ جادوی گفتار: ذهنیت فرهنگی و نظام‌های معانی در انتخابات دوم خداد؛ تهران‌: آینده‌پویان، ۱۳۷۹‌‌.
52.  فوکو، میشل؛ ایران: روح یک جهان بی‌روح؛ ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده؛ تهران: نی، ۱۳۷۹.
53.  فوکو، میشل؛ ایرانی‌ها چه رؤیایی در سَر دارند؟؛ ترجمه حسین معصومی‌همدانی؛ تهران: هرمس، ۱۳۸۹.
54.  فیشر، مایکل؛ ایران: از مباحثات مذهبی تا انقلاب‌؛ ترجمه حسین مطیعی امین‌؛ تهران‌: باز، ۱۳۸۳.
55.  کانت، ایمانوئل؛ «روشنگری چیست؟»، در: روشنگری چیست؟؛ گردآورنده ارهارد بار؛ ترجمه سیروس آرین‌پور؛ تهران: آگاه، ۱۳۷۲.
56.  کدی‌، نیکی؛ ریشه‌های انقلاب ایران‌؛ ترجمه عبدالرحیم گواهی‌؛ تهران‌: قلم، ۱۳۶۹‌.
57.  کی‌ران، روجر و توماس کنی؛ خیانت به سوسیالیسم: پس‌پرده فروپاشی اتحاد شوروی؛ ترجمه محمدعلی عمویی؛ تهران: اشاره، ۱۳۸۵.
58.  کچویان، حسین؛ تطورات گفتمانهای هویتی ایران: ایران در کشاکش با تجدد و مابعدتجدد؛ تهران: نی، ۱۳۸۷.
59.  کچویان، حسین؛ کندوکاو در ماهیت معمایی ایران: جهانی‌سازی، دموکراسی‌سازی و جامعهشناسی سیاسی ایران؛ قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۳.
60.  کولایی، الهه؛ اتحاد شوروی: از تکوین تا فروپاشی؛ تهران: وزارت امور خارجه، ۱۳۷۲.
61.  الگار، حامد؛ انقلاب اسلامی در ایران‌؛ ترجمه مرتضی اسعدی و حسن چیذری؛ تهران‌: قلم، ۱۳۶۰‌.
62.  الگار، حامد؛ نیروهای مذهبی در ایران قرن بیستم، سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج؛ ترجمه عباس مخبر؛ تهران: طرح نو، ۱۳۷۵.
63.  گورباچف‌، میخائیل؛ اندیشه‌هایی درباره گذشته و آینده فروپاشی؛ ترجمه گروه مترجمان‌؛ تهران‌: وزارت امور خارجه، ۱۳۸۳.
64.  گورباچف‌، میخائیل؛ به‌سوی جهان بهتر؛ ترجمه منوچهر طلوعی‌؛ تهران‌: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۰.
65.  گورباچف‌، میخائیل‌؛ پراسترویکا: دومین اصلاحات‌؛ ترجمه عبدالرحمن صدریه‌؛ تهران‌: فردوس، ۱۳۷۹.
66.  گورباچف‌، میخائیل‌؛ خاطرات میخائیل گورباچف؛ ترجمه فریدون دولتشاهی‌؛ تهران‌: اطلاعات، ۱۳۷۸.
67.  گورباچف‌، میخائیل؛ کودتای اوت‌؛ ترجمه مجتبی امیری‌؛ تهران‌: اطلاعات، ۱۳۷۱.
68.  گیل، ‏گریم؛ نیروهای مؤثر در گذار به دموکراسی: نخبگان، جامعه مدنی و قرآیندگذار؛ ترجمه علی‌اصغر قاسمی و محمد صالحی؛ تهران: نگاه معاصر، ۱۴۰۰.
69.  مارکوزه، هربرت و کارل پوپر؛ انقلاب یا اصلاح؛ ‏ترجمه هوشنگ وزیری. تهران: خوارزمی، 1380.
70.  متیک، پل؛ انقلاب و رفرم؛ ترجمه وحید تقوی؛ تهران: سالی، ۱۳۸۷.
71.  مجتهد شبستری، محمد؛ نقدی بر قرائت رسمی از دین: بحرانها، چالشها، راه‌حل‌ها؛ تهران: طرح نو، ۱۳۷۹.
72.  محمدی، مجید؛ الف؛ لیبرالیسم ایرانی: الگوی ناتمام؛ تهران: جامعه ایرانیان، ۱۳۷۹.
73.  محمدی، مجید؛ ب؛ راه دشوار اصلاحات: مؤلفهها و موانع توسعه سیاسی؛ تهران: جامعه ایرانیان، ۱۳۷۹.
74.  مردیها، مرتضی؛ با مسئولیت سردبیر: مقدمهای بر پروژه اصلاح؛ تهران: جامعه ایرانیان، ۱۳۷۹.
75.  مصباح یزدی، محمدتقی؛ انقلاب اسلامی: جهشی در تحولات سیاسی تاریخ؛ قم: مؤسسه امام خمینیŠ، ۱۳۸۴.
76.  مطهری، مرتضی؛ آینده انقلاب اسلامی ایران؛ تهران: صدرا، ۱۳۸۶.
77.  مطهری، مرتضی؛ بررسی اجمالی نهضت‌های اسلامی در صدساله اخیر؛ تهران: صدرا، ۱۳۸۵.
78.  مهاجرانی، سیدعطاءاللّه؛ استیضاح؛ تهران: اطلاعات، ۱۳۷۸.
79.  هانتینگتون، ساموئل؛ سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی؛ ترجمه محسن ثلاثی؛ تهران: علم، ۱۳۸۶.
80.  هانتینگتون‌، ساموئل؛ موج سوم دمکراسی در پایان سده بیستم‌؛ ترجمه احمد شهسا؛ تهران‌: روزنه، ۱۳۸۱‌.