فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

فقه اخلاق‌مدار (نسبت و مناسبات فقه و اخلاق)

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
استادتمام هیئت علمی و سردبیر مجله کتاب نقد
چکیده
فقه و اخلاق دو دانش اساسی در دو حوزه علوم اسلامی محسوب می‌شوند که گاه همپوشانی دارند و گاه در تعارض ظاهری قرار می‌گیرند. دانش فقه به احکام شرعی در حوزه‌های گوناگون شریعت می‌پردازد و اخلاق بر ارزش‌های درونی و بیرونی، نیت‌ها و فضایل انسانی و امثال آن، تمرکز دارد. بررسی رابطه و نسبت و مناسبات این دو، هم برای فهم دقیقتر دین و شریعت و هم برای پاسخ‌گویی به چالش‌های دنیای معاصر، ضروری است. رویکردهای مختلفی دراین‌زمینه وجود دارد. برخی مدعیان روشنفکری معتقدند فقه ما بریده از اخلاق است؛ لذا فقها قرن‌ها به صرف وجود روایت، فتوا می‌دادند و گمان می‌کردند عدالت در آن گنجانده شده است؛ براین‌اساس مدعی‌اند نباید به‌دنبال گسترش‌دادن چنین فقهی بود. رویکرد دیگر، فقه و اخلاق را در تعامل دوسویه می‌بیند و معتقد است، بیشتر مسائل انسانی، هم بُعد فقهی دارند و هم اخلاقی. مقاله حاضر می‌کوشد با طرح نسبت و مناسبات فقه و اخلاق، دیدگاه دوم را بسط و توسعه دهد و از فقه اخلاق‌مدار دفاع کند.
 
کلیدواژه‌ها

1.       آمدی، عبدالواحد؛ غررالحکم و دررالکلم؛ شرح محمد خوانساری و تحقیق سیدجلال‌الدین ارموی؛ تهران: دانشگاه تهران، 1360.
2.       ابن‌عربی، محی‌الدین؛ الفتوحات‌المکیه؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
3.       ابن‌فارس، احمد؛ معجم مقائیس‌اللغة؛ تحقیق عبدالسلام محمد هارون؛ بیروت: دار الفکر، 1399ق.
4.       ابن‌مسکویه، احمد؛ تجارب امم؛ اهتمام ابوالقاسم امامی؛ تهران: سروش، 1381.
5.       ابن‌مسکویه، احمد؛ تهذیب‌الأخلاق و تطهیرالأعراق؛ قم: انتشارات بیدار، 1410ق.
6.       ابن‌منظور، محمد؛ لسان‌العرب؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
7.       ابوالسعود، رمضان سعد و ابراهیم نبیل؛ مبادى‌القانون‌المصرى واللبنانى؛ بیروت: دار الجامعیه، 1994م.
8.       اتکینسون، آر. اف؛ درآمدى به فلسفه اخلاق؛ ترجمه سهراب علوى‌نیا؛ تهران: مرکز ترجمه و نشر کتاب، 1370.
9.       ارسطو؛ اخلاق نیکو ماخوس؛ ترجمه محمدحسن لطفى؛ تهران: نشر طرح نو، 1378.
10.  اسلامی، سیدحسن؛ «نسبت اخلاق و سیاست، بررسی چهار نظریه»، فصلنامه علوم سیاسی؛ ش26، آبان 1383، ص141ـ162.
11.  اسلامى، سیدحسن؛ امام، اخلاق، سیاست؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، 1381.
12.  اسلامى، سیدحسن؛ دروغ مصلحت‏آمیز: بحثى در مفهوم و گستره؛ قم: بوستان کتاب، 1382.
13.  جعفری، محمدتقی؛ فلسفه دین؛ تدوین عبداللّه نصری؛ چ۲، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1378.
14.  جمال، عبدالناصر؛ موسوعة الفقه‌الإسلامى (المعروف بموسوعة جمال عبدالناصر)؛ قاهره: المجلس اللاعلى لشئوون الإسلامیه، 1390.
15.  جمعی از نویسندگان؛ فلسفه اخلاق؛ قم: نشر معارف، 1389.
16.  جوادی آملی، عبداللّه؛ حکمت نظری و عملی در نهج‏البلاغه؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1362.
17.  جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد؛ الصحاح تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة؛ تحقیق عطار، احمد عبدالغفور؛ بیروت: دارالعلم للملایین، 1407ق.
18.  حرّ عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ چ۵، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1403ق.
19.  حسینی، سیدابراهیم؛ «فقه و اخلاق»، قبسات؛ ش13، دی 1378، ص90ـ109.
20.  خرمشاهی، بهاء‌الدین؛ دین و اخلاق‏ ـ فرهنگ و دین؛ تهران: طرح نو، 1374.
21.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل؛ تهران: ستاد بزرگداشت یکصدمین سال تولد امام خمینیŠ، 1378.
22.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ صحیفه امام؛ ج13، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1389.
23.  راغب اصفهانى، حسین؛ معجم مفردات ألفاظ‌القرآن؛ بیروت: دارالکتب العربى، 1404ق.
24.  زبیدى، محمدمرتضى؛ تاج‌العروس؛ بیروت: دار مکتبة‌الحیاه، 1414ق.
25.  زحیلی، وهبه، الفقه‌الإسلامی و أدلته؛ ج1، چ۳، دمشق: دار الفکر، 1409ق.
26.  سعید، ایوب؛ از ژرفاى فتنه‏ها؛ ترجمه سیدحسن اسلامى؛ ج‏2، قم: مرکز بررسى‏هاى اسلامى الغدیر، 1378.
27.  سهروردی، شهاب‌الدین؛ عوارف‌المعارف؛ ترجمه عبدالمومن اصفهانی؛ تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1364.
28.  شارل، هانرى؛ دوفوشه‏کور، اخلاقیات: مفاهیم اخلاقى در ادبیات فارسى از سده سوم تا سده هفتم هجرى؛ ترجمه محمدعلى امیرمعزى و عبدالمحمد روحبخشان؛ تهران: مرکز نشر دانشگاهى، 1377.
29.  شبّر، عبداللّه‏؛ الأخلاق؛ قم: منشورات مکتب بصیرتی، 1395ق.
30.  صدر، محمدباقر؛ دروس فی علمالأصول (حلقات)؛ قم: طبع مجمع الفکرالإسلامی، 1423ق.
31.  صدرالدین شیرازى، محمد؛ الأسفارالأربعة؛ قم: مکتبة المصطفوى، 1383.
32.  طباطبایى، سیدمحمدحسین؛ المیزان فى تفسیرالقرآن؛ قم: مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، 1392ق.
33.  طوسی، نصیرالدین؛ اخلاق ناصری؛ اهتمام سیدعبدالهادی قضایی؛ تهران: نشر بهزاد، 1387.
34.  عالیه، سیمر؛ علم‌القانون و الفقه‌الإسلامى؛ بیروت: مؤسسه الجامعیه، 1996م.
35.   عامر، عبدالعزیز؛ المدخل لدراسةالقانون‌المقارن بالفقةالإسلامى؛ قاهره: المطبعة‌العالمیه، 1969م.
36.  غزالی، ابی‌حامد محمد‌بن‌محمد؛ إحیاء علوم‌الدین؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 1406ق.
37.  فارابى، ابونصر؛ إحصاءالعلوم؛ ترجمه حسین خدیوجم؛ تهران: نشر بنیاد فرهنگ ایران، 1348.
38.  فیروزآبادی، محمدبن یعقوب؛ القاموس‌المحیط؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق.
39.  فیض کاشانى، ملامحسن؛ علم‌الیقین؛ تعلیق محسن بیدارفر؛ قم: نشر بیدار، 1418ق.
40.  فیض کاشانی، محمد‌بن‌مرتضی؛ محجةالبیضاء فی تهذیب‌الأحیاء؛ چ۲، قم: انتشارات اسلامی، [بی‌تا].
41.  کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ تهران: انتشارات اسلامی، [بی‌تا].
42.  مجلسى، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1403ق.
43.  محمودى، محمدباقر؛ نهج‌السعادة فى مستدرک نهج‏البلاغة؛ بیروت: دارالتعارف، 1976م.
44.  مدرسی، سیدمحمدرضا؛ فلسفه اخلاق؛ تهران: سروش، 1371.
45.  مصباح یزدى، محمدتقی؛ دروس فلسفه اخلاق؛ تهران: اطلاعات، 1370.
46.   مصباح یزدى، محمدتقى؛ آموزش فلسفه؛ چ۶، قم: سازمان تبلیغات اسلامى، 1373.
47.  مطهری، مرتضی؛ فلسفه اخلاق؛ تهران: انتشارات صدرا، 1381.
48.  مطهری، مرتضى؛ عدل الهى؛ قم: انتشارات اسلامى، 1361.
49.  مغنیة، محمدجواد؛ فلسفة‏الأخلاق فی‌الإسلام؛ بیروت: دارالعلم للملإیین، 1977م.
50.  مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ قم: انتشارات دارالکتب الإسلامیه، 1374.
51.  العاملی، حسنبن‌زین‌الدین؛ معالمالدین؛ قم: مرکز نشر اسلامی، [بی‌تا].
52.  ابوزکریا، یحیی‌بن‌عدی‌؛ تهذیب‌الأخلاق؛ مقدمه و تصحیح و ترجمه و تعلیق محمد دامادی؛ تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى، 1365.
53.   نراقی، محمدمهدی؛ جامع‌السعادات؛ بیروت: مؤسسة‏الاعلمی للمطبوعات، 1408ق.
54.  نراقی، ملامهدی؛ معراج‌السعادة؛ قم: مؤسسه انتشارات هجرت، 1371.
55.  ویلیام کى، فرانکنا؛ فلسفه اخلاق؛ هادى صادقى، قم: طه، 1376.
56.  هاشمی، سیدمحمود؛ بحوث فی علم‌الأصول، تقریرات مباحث‌الأصول؛ شهید سیدمحمدباقر صدر؛ قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیه، 1417ق.