فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

گستره شریعت در ساحات زندگی بشر

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
رئیس اندیشکده فقه و حقوق اسلامی مرکز الگوی ایرانی اسلامی پیشرفت، عضو جامعه مدرسین، رئیس کرسی‌های نظریه‌پردازی (علوم نقلی)، رئیس
چکیده
شمول یا عدم شمول شریعت بر همه شئون و اطراف زندگی آدمیان از دیرباز مورد گفت‏وگو و مطمح انظار بوده و امروزه یکی از پُرچالش‏ترین مسائل است. آنچه بر ضرورت این بحث ـ افزون بر آنچه‏ گذشت ـ تأکید می‏کند، اظهارنظرهایی است که دراین‌زمینه صورت گرفته و از افراط و تفریط خالی نیست؛ به‏ویژه که این بحثِ صرفاً فنی و علمی، گاه صبغه سیاسی به‌خود گرفته و اندیشه‏هایی بی‏پایه وغیرعلمی را پدید آورده است. در این مقاله، کوشش بر این است که بحثی به‏ دور از آسیب‏های پیشین و باتوجه به قرآن، سنّت و عقل سامان یابد. نویسنده، محور اصلی بحث را «تبیین حوزه شریعت و نقش عرف دراین‌زمینه» قرارداده است و در مجموع، به چهار اندیشه اشاره می‏کند: اندیشه شمول، انعزال، ابهام و اعتدال‏ اندیشه اول بر این است که هر حرکت و سکونی در شریعت جهانی وجاودان (شریعت اسلام) دارای حکم است. نقطه مقابل این نظریه، گرایش به انعزال و بی‏طرفی مطلق قانونگذار اسلام درباره‏ شئون دنیایی آدمیان است. در اندیشه ابهام بر اینکه اصولی کلان و عام به‏وسیله شارع بیان شده، بدون اینکه دخالتی از وی در امور خُرد و ساختارها صورت گرفته باشد، تأکید می‏شود. در این میان، اندیشه‏ای که راهی میانه را می‏پیماید و به‌وجود حکم در هر واقعه معتقد نیست، اما اندیشه انعزال و ابهام را نیز غیرکافی و ناموفق می‏بیند، «اندیشه اعتدال» است. در دیدگاه اعتدال، وجود منطقه‏ای فارغ ‏از جعل، مورد تردید قرار گرفته و تقسیم احکام به عقلی و شرعی ردّ و بر تقسیم احکام شرعی به عقلی و نقلی تأکید شده است.
 
کلیدواژه‌ها

1.       آخوند خراسانی، محمدکاظم؛ کفایةالأصول؛ ج1، تهران: کتابفروشی اسلامیه، [بی‌تا].
2.       انصاری، مرتضی؛ المتاجر (المکاسب)؛ [بی‌جا]: چاپ سنگی، [بی‌تا].
3.       بدلا، حسین؛ هفتاد سال خاطره؛ تهران: تدوین مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1378.
4.       تبریزی، محمدحسین؛ کشف‏المراد من‏المشروطة والإستبداد؛ کوشش غلامحسین زرگری‏نژاد؛ چ۲، تهران: کویر، 1377.
5.       تقوی، سیدمرتضی؛ «جایگاه فقه در اندیشه دینی»، فصلنامه فقه اهل‏بیت‰؛ ش۲، تابستان 1374، ص182ـ 234.
6.       جعیط، کمال‏الدین؛ «العرف»، مجله مجمع‏الفقه‏الإسلامی؛ ش۴، 1409، ص20ـ38.
7.       حائری، مهدی؛ آفاق فلسفه؛ کوشش مسعود رضوی؛ تهران: فروزان، 1379.
8.       حرّ عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‏الشیعة الی تحصیل مسائل‏الشریعة؛ چ۵، تهران: المکتبة الإسلامیه، 1398.
9.       خلخالی، عمادالعلماء؛ بیان معنی مشروطه و فوائدها؛ چ۲، تهران: کویر، 1377.
10.  خمینی، سیدروح‏اللّه؛ مناهج‏الوصول؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1373.
11.  خمینی، سیدمصطفی؛ تحریرات فی‏الفقه؛ ج4، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار خمینیŠ، 1376.
12.  خویی، سیدابوالقاسم؛ مبانی تکملةالمنهاج؛ چ۲، قم: المطبعةالعلمیه، 1396ق.
13.  سروش، عبدالکریم؛ اخلاق خدایان؛ چ۳، تهران: طرح نو، 1380.
14.  سروش، عبدالکریم؛ بسط تجربه نبوی؛ تهران: صراط، 1378.
15.  سروش، عبدالکریم؛ ماهنامه کیان؛ تهران: کیان، ش۴۶، 1378.
16.  صدر، محمدباقر؛ اقتصادنا؛ بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1411ق.
17.  طباطبایی، محمدحسین؛ المیزان؛ چ۲، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1394ق.
18.  علیدوست، ابوالقاسم؛ فقه‏ و عقل، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، 1381.
19.  عمید زنجانی، عباسعلی؛ هفته‏نامه افق حوزه؛ قم: حوزه علمیه، 1381.
20.  فاضل خراسانی، یوسف؛ کلمه جامعه شمس کاشمری (چاپ‌شده در رسائل مشروطیت)؛ چ۲، تهران: کویر، 1377.
21.  کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ اصول کافی؛ حاج‏سیدجواد مصطفوی؛ تهران: انتشارات علمیه اسلامیه، 1369.
22.  کمالی، محمد و محمدسعید هاشم رضایی کاشانی؛ «سیاست شرعیه یا تدابیر حکومت اسلامی»، خبرنامه دین‏پژوهان؛ ش۱۲، قم: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (دبیرخانه دین‏پژوهان)، 1381.
23.  گلباغی ماسوله، علی؛ درآمدی بر عرف؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1378.
24.  مجتهد شبستری، محمد؛ ایمان و آزادی؛ تهران: طرح نو، 1376.
25.  مجتهد شبستری، محمد؛ نقدی بر قرائت رسمی از دین؛ تهران: طرح نو، 1379.
26.  مجتهد شبستری، محمد؛ هرمنوتیک کتاب و سنّت؛ تهران: طرح نو، 1375.
27.  مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ ج۲۶، چ۳، بیروت: الوفاء، 1403ق.
28.  مرندی، ابوالحسن؛ دلایل براهین‌الفرقان؛ کوشش غلامحسین زرگری‏نژاد؛ چ۲، تهران: کویر، 1377.
29.  معرفت، محمدهادی؛ «اقتراح»، فصلنامه نقدونظر؛ ش۱، 1373، ص166ـ123.
30.  منتظری، حسینعلی؛ درأسات فی ولایةالفقیة؛ ج۲، قم: المرکز الأعلمی للدراسات‏الإسلامیه، ۱۴۰۸ق.
31.  مهدوی‏زادگان، داوود؛ «افق این‏جهانی در معنازدایی از دین»، ماهنامه زمانه؛ ش۱۳، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، 1382.
32.  نایینی، محمدحسین؛ تنبیه‏الامة و تنزیه‏المله؛ پاورقی و مقدمه سیدمحمود طالقانی؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، 1378.
33.  نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام؛ تصحیح محمد آخوندی؛ ج۱۶ و ۳۵، تهران: دارالکتب‏ الإسلامیه، ۱۳۹۲ق.
34.  نیشابوری، فضل‌بن‌شاذان؛ الإیضاح؛ کوشش سیدجلال‏الدین حسینی ارموی؛ تهران: دانشگاه، 1351.
35.  نیشابوری، مسلم بن‏حجاج؛ صحیح مسلم (شرح‏النَوَری)؛ بیروت: دارالفکر، 1401ق.
36.  هدایتی، محمدعلی؛ آیین دادرسی کیفری؛ تهران: دانشگاه تهران، [بی‌تا].