فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

حدود و ثغور «فقه و عقل» (درنگی بر گفت‌وگوی دکتر سروش و آیت‌اللّه علیدوست)

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
سطح چهار کلام اسلامی و مدرس سطوح عالی حوزه علمیه قم
چکیده
اشاره
گفت‌وگویِ سالم میان آقایان سروش و علیدوست در باب «فقه» اتفاقی دیر و در عین‌حال مبارک است باید از هردو طرف این مناظره ممنون باشیم که نمونه‌ای از یک گفت‌وگوی دینی، اخلاقی را ارائه کردند. نویسنده انگیزه گفت‌وگو را نه تفوق، بلکه افروختنِ چراغی به‌سوی حقیقت یافتم؛ بنابراین ملاحظاتی را که به‌نظر قاصر می‌رسید عرض می‌کنم شاید که بر ثمرات آمیزشِ آرا و افکار افزوده باشم. در سطور زیر نگاهی گذرا به حضورِ عقل در فقه می‌اندازیم.
مشهور آن است که فقیهانِ نواندیش از نقش کم‌رنگ عقل در فقه گله‌مند هستند و بهای بیشتر به عقل را یکی از راههای خروج از‌بن‌بست فقه معاصر می‌دانند و فقیهانِ سنّتی در زبان و عمل بهای چندانی به عقل نمی‌دهند.
نگاهی گذرا به تاریخ فقه نشانگر آن است که:
«عقل» در فقه موجود از جایگاه موردنظر یعنی عقلِ قطعی تنزل یافته و عقلِ بر اساس حدس و گمان جایِ آن را گرفته است.
عقل، وسیله‌ای برای رسیدن به اهدافی از پیش تعیین شده بوده و به‌همین‌دلیل به‌طور گزینشی مورد استفاده قرار گرفته است. چه‌بسا عقلِ صریح که کنار نهاده شد و چه‌بسا عقلِ کم‌رمق که معتبر شمرده شد.
نویسنده بر آن است که پیش‌نیازِ ضروریِ استفاده از عقل، تعیین حدود و ثغور آن است و بدون آن، عقل، ابزاری برای تأمین و توجیه تصورات فقیه از دین و شریعت خواهد بود و عملاً به‌جایِ مشکل‌گشایی، مشکل‌افزا خواهد بود.

1.       اصفهانــی، محمد حسین؛ نهایةالدرایه فی شرح‌الکفایة؛ ج3، بیروت: مؤسسهٔ آل‌البیت‰لاحیاء التراث، 1429ق.
2.       انصاری، مرتضی؛ فرائدالأصول؛ ج1، قم: مؤسسه النشر الإسلامی، 1416ق.
3.       حلّی، محمدبن‌ادریس؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی؛ ج1، قم: مؤسسة النشرالإسلامی التابعة لجماعةالمدرسین، 1410ق.
4.       خراســانی، محمدکاظم؛ کفایةالأصول؛ قم: مؤسســهٔ آل‌البیت‰ لإحیاءالتراث، 1409ق.
5.       خراسانی، وحید؛ منهاج‌الصالحین؛ ج3، قم: مدرسة الإمام باقرالعلوم†، 1428ق.
6.       خویی، سیدابوالقاسم؛ موسوعة الإمام‌الخوئی (مصباح‌الأصول)؛ ج47، قم: مؤسسه إحیاء آثار الإمام‌الخویی، 1422ق.
7.       خویی، سیدابوالقاسم؛ منهاج‌الصالحین؛ ج2 قم: مؤسسه إحیاء آثار الإمام‌الخوییŠ، [بی‌تا].
8.       خویی، سیدابوالقاسم؛ استفتائات؛ قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام‌الخوئی، 1381
9.       ربانی گلپایگانی، علی؛ «تلازم حکم عقل و شرع»، مجله قبسات؛ ش71، بهار 1393، ص6ـ26.
10.  صدر، سیدمحمدباقر؛ الفتاوی‌الواضحه وفقاً لمذهب أهل‌البیت؛ نجف: الآداب، 1396ق.
11.  فیاض، محمداسحاق؛ محاضرات فی أصول‌الفقه (تقریرات درس آیت‌اللّه سیدابوالقاسم خویی)؛ ج۳، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، 1422.
12.   فیاض، محمداسحاق؛منهاج‌الصالحین؛ ج۳، مؤسسه إحیاء آثار الإمام الخویی، [بی‌تا].
13.  فیض کاشانی، ملامحسن؛ الحق‌المبین؛ تهران: دانشگاه، 1349.
14.  فیض کاشانی، ملامحسن؛ سفینةالنجاه؛ [بی‌جا]: [بی‌تا].
15.   حلّی (محقق حلّی)، نجم‌الدین؛ المعتبر فی شرح‌المختصر؛ قم: مؤسسة سیدالشهداء†، 1407ق.
16.  میرزای قمی، ابوالقاسم‌بن‌محمدحسن؛ القوانین‌المحکمة فی‌الأصول؛ ج۲، قم: احیاء الکتب‌الإسلامیة، 1430ق.
17.  نائینی، محمدحسین؛ فوائدالأصول؛ج3، قم: جماعةالمدرسین فی‌الحوزه العلمیه بقم، 1376.
18.  نائینی، محمدحسین؛ أجودالتقریرات؛ ج3، قم: مطبعة العرفان، 1352.