فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

قابلیت‌های نظام‌سازی در دانش فقه شیعه (با تأکید بر فقه سیاسی)

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
داور پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
چکیده
نظام‌سازی در فقه، یکی از پرسش‌های نوشونده جدی است که در چند دهه گذشته به‌ویژه پس از انقلاب اسلامی، مورد توجه بوده است و موافقان و مخالفان بسیاری را برانگیخته است. نظام‌سازی، تکاپویی روشمند، متکی بر مبانی ارزشی و هنجاری و با بهره‌گیری از منابع عقلی و نقلی است برای ساخت و ایجاد مجموعه‌ای از عناصر نرم‌افزاری و اندیشه‌ای به‌هم‌پیوسته که قرآیند اعمال قدرت را در جامعه، قانونمند می‌کند. در نظام‌سازی، با رجوع به منابع هر اندیشه، بحث از مبانی، اصول، اهداف، احکام، اخلاق و ساختار مورد توجه است. این مقاله تلاش دارد تا رویکردها و توانمندی‌های فقه سیاسی شیعه در نظام‌سازی را پی‌گیری کند و در فرضیه بر این امر تأکید دارد که با گذر از رویکرد فردی، فقه سیاسی در رویکرد حداکثری نظام پردازانه دارای توانمندی‌هایی مانند روش اجتهاد، احکام و آموزه‌های اداره نظام سیاسی در فقه و اصول عقلی ـ عقلایی است که فقیه را در کشف مقاصد نظام سیاسی و بهره‌گیری از تجربه بشری بر مدار آموزه‌های دین راهبری می‌کند. این مهم با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است.
 
کلیدواژه‌ها

1.       آقابخشی، علی و مینو افشاری‌راد؛ فرهنگ علوم سیاسی؛ تهران: نشر چاپار، ۱۳۸۳.
2.       آلموند گابریل و پاول بینگهام و رابرت مونت؛ چارچوبی نظری برای بررسی سیاست تطبیقی؛ ترجمه علیرضا طیب؛ تهران: مرکز آموزش مدیریت دولتی، 1377.
3.       اکبری، کمال؛ «ظرفیت‌های فقه سیاسی برای نظام‌سازی»، فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی؛ ش38، پاییز ۱۳۹۳، ص307ـ314.
4.       ایزدهی، سیدسجاد و محمدزکی احمدی؛ «ظرفیت ساختارسازی فقه سیاسی شیعه در نظام سیاسی مطلوب»، فصلنامه علمی پژوهشی علوم سیاسی؛ ش۸۶، تابستان 1398، ص7ـ28.
5.       جعفری، محمدتقی؛ حکمت اصول سیاسی اسلام؛ تهران: بنیاد نهج‌البلاغه، ۱۳۶۹.
6.       جعفری، محمدتقی؛ فلسفه دین؛ تدوین عبداللّه نصری؛ تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۷۸.
7.       حرّ عاملى، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ قم: مؤسسة آل‌البیت‰، ۱۳۶۹.
8.       حکیمى، محمدرضا؛ «احکام دین و اهداف دین»، فصلنامه نقدونظر؛ ش1، زمستان ۱۳۷۳، ص107ـ122.
9.       خامنه‌ای، سیدعلی؛ بیانات در آغاز درس خارج فقه‌؛ https://farsi.khamenei.ir، ۱۳۷۰.
10.   خامنه‌ای، سیدعلی؛ بیانات سالگرد رحلت امام خمینیŠ؛ https://farsi.khamenei.ir، ۱۳۷۶.
11.   خامنه‌ای، سیدعلی؛ بیانات سالگرد رحلت امام خمینیŠ؛ https://farsi.khamenei.ir، ۱۳۹۰.
12.  خسروپناه، عبدالحسین؛ «گفتمان فلسفه فقه»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی قبسات؛ ش۳۲، دی ۱۳۸۳، ص21ـ50
13.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ صحیفه امام؛ تهران: مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینیŠ، ۱۳۸۴.
14.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ کتاب البیع؛ تهران: مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینیŠ، ۱۳۸۵.
15.  خمینى، سیدروح‌اللّه‌؛ تحریرالوسیلة؛ قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم، ۱۳۷۷.
16.  خمینى، سیدروح‌اللّه؛ ولایت فقیه؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، ۱۳۷۳.
17.  رستگار جویباری، یعسوب‌الدین؛حقیقت وحدت در دین و حکمت عیدالزهراء؛ قم: دفتر ایشان، ۱۳۸۲.
18.  ساروخانی، باقر؛ روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی؛ تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1378.
19.  سبحانی، جعفر؛ رسائل اصولیه؛ قم: مؤسسه امام صادق†، ۱۳۸۳.
20.  سروش، عبدالکریم؛ «جامه تهذیب بر تن احیا»؛ مجله فرهنگ؛ ش۴ و ۵؛ پاییز 1368، ص3ـ11.
21.  سروش، عبدالکریم؛ «فقه در ترازو»، نشریه کیان؛ ش46، ۱۳۷۸، ص14ـ21.
22.  سیدباقری، سیدکاظم؛ فقه سیاسی شیعه؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۸.
23.  صدر، سیدمحمدباقر؛ اقتصادنا؛ قم: مکتب‌الأعلام الإسلامی، ۱۳۷۵.
24.  صدر، سیدمحمدباقر؛ المدرسةالقرآنیه؛ قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصصیه للشهید الصدر، ۱۳۸۴.
25.  صدوق، محمد؛ من لایحضره‌الفقیه؛ بیروت: دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۸۳.
26.  عبداللاوی، محمد؛ «روش‌شناسی علوم اجتماعی اسلامی (شاخص‌های معرفت‌شناختی و پاسخ جایگزین)»، فصلنامه حوزه و دانشگاه؛ ش35، تابستان 1382، ص135ـ164.
27.  عطیه، جمال‌الدین؛ نحو تفعیل مقاصدالشریعه؛ دمشق: دارالفکر، ۱۳۸۲.
28.  علی‌اکبری بابوکانی، احسان و همکاران؛ «بازکاوی جایگاه منطقه‌الفراغ در نظام‌سازی فقهی با تأکید بر آرای شهید صدر»، فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی؛ ش۱، بهار و تابستان 1396، ص169ـ192.
29.  عمیدزنجانی، عباسعلی؛ فقه سیاسی؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۹.
30.  فاضل لنکرانی، محمدجواد؛ سخنرانی در تاریخ: 9/9/1397؛ مندرج در: http://ijtihadnet.ir.
31.  فضایلی، محمدحسین؛ «درآمدی بر نظام‌سازی فقهی با رویکرد علوم عقلی»، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی؛ ش89، بهار ۱۳۹۹، ص۱۹۵ـ۲۲۱.
32.  لاریجانی، صادق؛ «دین و دنیا»، فصلنامه حکومت اسلامی؛ ش۶، زمستان ۱۳۷۶، ص52ـ78.
33.  مجتهد شبستری، محمد؛ نقدی بر قرائت رسمی‏ از دین؛ تهران: طرح نو، ۱۳۷۹.
34.  مجلسى، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ تهران، المکتبة الإسلامیه، ۱۳۵۸.
35.  مطهری، مرتضی؛ نبوت؛ تهران: انتشارات صدرا، ۱۳۷۳.
36.  مطهرى، مرتضى؛ اسلام و مقتضیات زمان؛ تهران: انتشارات صدرا، ۱۳۷۷.
37.  مهریزی، مهدی؛ فقه‌پژوهی؛ تهران: نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۹.
38.  واعظی، احمد؛ رویکردهای فقهی: فقه فردی، فقه نظام‌های اجتماعی، فقه حکومتی؛ قم: دانشگاه باقرالعلوم†، ۱۳۹۸.
39.    . G. W. Choudhury (1990). Islam and the contemporary world, London, Indus Thames Publishers.
40.    Ronald Inglehart, Wayne E. Baker (2000). Modernization,Cultural Change, and the Persistence of Traditional Values" American Sociological Review, Vol. 65, No. 1, Looking Forward, Looking Back: Continuity and Change at the Turn of the Millennium, Feb.