فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

اجتهاد و بسترهای نظریه‌پردازی در فقه سیاسی شیعه دوره معاصر

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
داور پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
چکیده
نظریه، منظومه منسجم و هدفمند و تعمیم‌پذیر است، قابلیت صدق و کذب دارد و «نظریه‌پردازی» فرایندی علمی ـ پژوهشی، روشمند و دارای نظام است که درراستای ارائه نظریه علمی جدید در ساختاری علمی و منطقی می‌باشد. باتوجه به دغدغه اصلی نوشته، تلاش خواهیم کرد تا باتوجه به ویژگی‌های روش اجتهاد، گام‌های آغازین نظریه‌پردازی در فقه سیاسی شیعه در دوره معاصر را واکاویم و بسترهای بایسته نظریه‌پردازی در این دانش را مورد توجه قرار دهیم؛ فرضیه نوشته آن است که باتوجه به تجربه آغازین نظریه‌پردازی در فقه سیاسی شیعه، در دوره معاصر و باتوجه به ویژگی‌های روش اجتهاد مانند عقلی ـ عقلایی‌بودن، انتقادی‌بودن، تعامل‌گری میان ثابت و متغیر و بومی‌گرایی، می‌توان با ژرفکاوی در برخی از بسترهای بایسته چون تولیدگری فقه سیاسی؛ گذر از نگاه فردی و پیوند با واقعیت‌های اجتماعی و توانمندسازی این دانش برای پویایی و روزآمدی، به آستانه نظریه‌پردازی در فقه سیاسی شیعه نزدیک شد.
 
کلیدواژه‌ها

1.       افتخاری، اصغر؛ انتظام ملی:جامعه‌شناسی نظم از دیدگاه امام خمینیŠ؛ تهران: ناجا، 1379.
2.       بازرگان، مهدی؛ «آخرت و خدا، هدف بعثت انبیا»، مجله کیان‏؛ ش28، 1384، ص46ـ61.
3.       بى‏آزار شیرازى، عبدالکریم؛ «بینش فقهى امام در برخورد با رویدادهاى نوین جهان‏»، کیهان اندیشه؛ ش‏29، فروردین و اردیبهشت ‏1369، ص45ـ55.
4.       جوادی آملی، عبداللّه؛ ولایت فقیه؛ ولایت فقاهت وعدالت؛ چ۳، قم: اسراء، 1381.
5.       حائری، سیدکاظم؛ قلمرو تأثیر زمان و مکان در اجتهاد (مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امام خمینیŠ)؛ ج14، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1374.
6.       حلّی، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ نهایةالوصول الى علم‌الأصول»، (فى ماهیةالإجتهاد)؛ قم: [بی‌نا]، [بی‌تا].
7.       خسروپناه، عبدالحسین؛ قلمرو دین؛ قم: حوزه علمیه قم (مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی)، 1381.
8.       خمینی، سیدروح‌اللّه؛ شئوون و اختیارات ولی فقیه؛ چ۲، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1369.
9.       خمینی، سیدروح‌اللّه؛ صحیفه نور (منشور روحانیت)؛ ج21، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1369.
10.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ کتاب البیع؛ ج2، قم: انتشارات اسماعیلیان، [بى‏تا].
11.  دواس، دی. ای.؛ پیمایش در تحقیقات اجتماعی؛ ترجمه هوشنگ نایبی؛ تهران: نشرنی، 13۷۰.
12.  رشاد، علی‌اکبر؛ فلسفه دین؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۳.
13.  روحانى، سیدحمید؛ نهضت امام خمینیŠ؛ ج2، چ۳، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1383.
14.  الریسونی، احمد؛ الإجتهاد، النص، الواقع، المصلحه؛ دمشق: دارالفکر، ۲۰۰۲.
15.  سبحانی، جعفر؛ رسائل اصولیه؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1383.
16.  سروش، عبدالکریم؛ بسط تجربه نبوی؛ تهران: مؤسسه فرهنگی صراط، 1378.
17.  سروش، عبدالکریم؛ سیاست‌نامه؛ چ۴، تهران: مؤسسه فرهنگى صراط، 1384.
18.  سروش، عبدالکریم؛ مدارا و مدیریت؛ تهران: مؤسسه فرهنگی صراط، 1376.
19.  شبسترى، محمدمجتهد؛ «سه‌گونه دانش در سه قلمرو»، فصلنامه نقد و نظر؛ ش۱، دی 1374، ص296ـ300.
20.  شبستری، محمدمجتهد؛ نقدی بر قرائت رسمی از دین؛ تهران: طرح نو، 1379.
21.  شمس‌الدین، محمدمهدی؛ الإجتهاد والتقلید، بحث فقهی مقارن؛ چ۲، بیروت: المؤسسةالدولیه للدراسات والنشر، 1998م.
22.  شمس‌الدین، محمدمهدی؛ التجدید فی‌الفکر الإسلامی؛ چ۱، بیروت: دار المنهل‌اللبنانی، 1418.
23.  سند، محمد، بحوث فی مبانی علم الرجال، قم: مدین، 1429ق.
24.  صدرالمتألهین، محمدبن‌ابراهیم؛ همراه با تحول اجتهاد؛ ترجمه اکبر ثبوت؛ تهران: انتشارات روزبه، 1359.
25.  صدر، سیدمحمدباقر؛ المدرسةالقرآنیه؛ چ۳، قم: مرکزالأبحاث و الدراسات التخصصیه للشهید الصدر، 1426ق.
26.  صدر، سیدمحمدباقر؛ شرح اصول کافی؛ تهران: مکتبةالمحمودی، 1391ق.
27.  عابدالجابری، محمد؛ «دانش فقه؛ بنیاد روش‏شناختی عقل عربی ـ اسلامی»، فصلنامه نقد و نظر؛ ش12، مهر 1376، ص114ـ140.
28.  عابدى شاهرودى، على؛ «علم اصول و فلسفه تحلیلى، (گفت وگو)»، فصلنامه نقد و نظر؛ ش۳۷ و ۳۸، بهار و تابستان ۱۳۸۴، ص4ـ24.
29.  عبداللاوی، محمد؛ «روش‌شناسی علوم اجتماعی اسلامی (شاخص‌های معرفت‌شناختی و پاسخ جایگزین)»، فصلنامه حوزه و دانشگاه؛ ش۳۵، تابستان 1382، ص135ـ164.
30.  عدالت‌نژاد، سعید؛ اندر باب اجتهاد؛ تهران: طرح نو، 1382.
31.   عطیه، جمال‌الدین؛ نحو تفعیل مقاصدالشریعه؛ دمشق: دارالفکر الإسلامی، 1424ق.
32.  عمید زنجانی، عباسعلی؛ فقه سیاسی؛ ج2، تهران: نشر امیرکبیر، 1384.
33.  فراهیدى، خلیل‌بن‌احمد؛ العین؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1421ق.
34.  فوکو، میشل؛ ایرانیان چه رویایی در سر دارند؛ ترجمه حسین معصومی همدانی؛ چ۲، تهران: هرمس، 1377.
35.  کرلینجر، فرد،ان.؛ مبانى پژوهش‏در علوم رفتارى؛ ترجمه حسن پاشاشریفى و جعفرحقیقى‏زند؛ تهران: آواى‏نو، 1377.
36.  گرجی، ابوالقاسم؛ مقالات حقوقی؛ ج2، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1369.
37.  لاریجانی، صادق؛فقیهان امامی و عرصه‌های ولایت فقیه (قرن چهارم تا سیزدهم)؛ ج۲، مشهد: دانشگاه علوم رضوی، 1384.
38.  مددی، سیداحمد؛ علوم اعتباری و روش‌های واقع‌گرایانه در: (جایگاه‌شناسی علم اصول)؛ سیدحمیدرضا حسنی و مهدی علی‌پور؛ قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، 1385.
39.   مطهرى، مرتضى؛ اسلام و مقتضیات زمان؛ ج2، چ۱۰، تهران: انتشارات صدرا، 1378.
40.   مطهری، مرتضی؛ بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی؛ تهران: نشر حکمت، ۱۴۰۳.
41.  مطهری، مرتضی؛ علل گرایش به مادیگری؛ تهران: انتشارات صدرا، 1374.
42.  مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار (مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی)؛ ج2، قم: انتشارات صدرا، 1373.
43.  مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ ج‌19، چ۳، تهران: نشر صدرا، 1375.
44.  مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ ج21، چ۳، تهران: نشر صدرا، 1379.
45.  مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ ج4، تهران: انتشارات صدرا، 1376.
46.  مطهری، مرتضی؛ نهضت‌های اسلامی در صد سال اخیر؛ چ۱۲، تهران: انتشارات صدرا، 1368.
47.   مک اینتایر. آ.؛ «عقلانیت سنّت‌ها»، مجله ارغنون؛ ش15، پاییز 1378، ص181ـ204.
48.   ملکیان، مصطفی؛ «عقلانیت»، نقد و نظر؛ ش۲۵ و ۲۶، زمستان و بهار ۱۳۷۹ـ۱۳۸۰، ص4ـ81.
49.  مهریزی، مهدی؛ فقه پژوهی؛ ج1، تهران: نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1379.
50.  هرگنهان، بی‌آر؛ مقدمه‌ای بر نظریه‌های یادگیری؛ ترجمه علی‌اکبر سیف؛ تهران: انتشارات فرهنگ معاصر، ۱۳۷۱.
51.    Encarta Encyclopedia, Microsoft,U. S. A, 2003.
52.    W. Choudhury: "Islam and the contemporary world", London, Indus Thames Publishers, 1990.
53.    Inglehart, Ronald, Baker, Wayne.: "Modernization,Cultural Change, and the Persistence of Traditional Values" American Sociological Review, Vol. 65 No. 1, Looking Forward, Looking Back: Continuity and Change at the Turn of the Millennium, 2000.