فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

فقه نظام‌ساز (بازخوانی اجتهاد در افق تدبیر جامعه اسلامی)

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
محقق حوزه علمیه
چکیده
فقه نظام‌ساز به‌عنوان رویکردی نوین در دانش فقه اسلامی، با هدف طراحی نظام‌های اجتماعی هماهنگ با شریعت، از فقه متعارف متمایز می‌شود. این مقاله با بررسی تفاوت‌های این دو پارادایم در پنج حوزه کلیدی ـ موضوع، روش استنباط، غایت، منابع اجتهاد و کاربردپذیری ـ به تبیین مبانی مفهومی و روش‌شناختی فقه نظام‌ساز می‌پردازد. مبانی مفهومی این فقه شامل انسجام درونی شریعت، وحدت غایی، تعامل نظام‌مند اجزا و تمایز مرزبندی نظام‌ها است. روش‌شناسی فقه نظام‌ساز نیز با تکیه بر تعامل با علوم‌انسانی، ساختارمندسازی فقه و انعطاف‌پذیری در تطبیق با تحولات اجتماعی، امکان طراحی الگوهای جامع برای اداره جوامع اسلامی را فراهم می‌کند. این مقاله نشان می‌دهد که فقه نظام‌ساز با نگاهی کل‌نگر و سیستمی، احکام پراکنده را در قالب شبکه‌ای منسجم ترکیب می‌کند تا اهدافی مانند عدالت اجتماعی، کرامت انسانی و تعالی اخلاقی را محقق سازد. مؤلفه‌های بنیادین آن ـ ازجمله تطبیق‌پذیری با شرایط زمان و مکان، توجه به مصالح عمومی و طراحی ساختارهای حکومتی مبتنی بر شریعت ـ گواهی بر پویایی و کارآمدی این پارادایم است. همچنین، تأکید بر تعامل با علوم‌انسانی، فقه نظام‌ساز را به دانشی میان‌رشته‌ای تبدیل کرده که می‌تواند الگوهای کلان پیشرفت و حکمرانی را طراحی کند.

1.       ابن‌منظور، محمد؛ لسان‌العرب؛ بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۴ق.
2.       جوادی آملی، عبداللّه؛ شریعت در آینه معرفت؛ قم: مرکز نشر اسراء، ۱۳۷۸.
3.       خامنه‌ای، سیدعلی؛ بیانات در حوزه علمیه مشهد؛ پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری، ۱۳۹۲.
4.       خمینی، سیدروح‌اللّه؛ کتاب البیع؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، ۱۳۶۸.
5.       صدر، سیدمحمدباقر؛ اقتصادنا؛ بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، ۱۳۷۵.
6.       طریحی، فخرالدین؛ مجمع‌البحرین؛ تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی، ۱۴۱۶ق.
7.       فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد؛ العین؛ قم: نشر هجرت، ۱۴۱۰ق.
8.       قرضاوی، یوسف؛ فقه‌الدولة فی‌الإسلام؛ قاهره: دارالشروق، ۲۰۰۱م.
9.       کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
10.  مطهری، مرتضی؛ نظام حقوق زن در اسلام؛ تهران: انتشارات صدرا، ۱۳۵۷.
11.  مکارم شیرازی، ناصر؛ القواعدالفقهیة؛ قم: مدرسه امام علی‌بن‌ابی‌طالب†، ۱۳۸۰.
12.  ملک افضلی اردکانی، محسن؛ «مفهوم نظام و کاربرد آن در فقه و اصول»، فصلنامه مطالعات اسلامی، ش۱ و ۸۸، خرداد ۱۳۹۱، ص۳۳ـ۵۶.
13.  میرمعزی، سیدحسین؛ نظام اقتصادی اسلام؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۰.