فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

تعارض عقل و نقل و روش حل آن در کلام عقلی و تفکیکی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
حمیدرضا شاکرین
دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
ازجمله مسائل روش‌شناختی که به‌ویژه درصورت تعدد منابع معرفت اهمیت فراوانی می‌یابد، مسئله نسبت میان داده‌ها، دادوستدها و حل تعارضات احتمالی است. مسئله تعارض در نگاهی کلان در دو سطح درون‌منبعی و بینامنبعی قابل طرح است. مقاله پیش رو بر آن است مسئله تعارض دلیل عقلی و نقلی را از دو منظر کلام عقل‌گرای استدلالی و کلام تفکیکی، به‌ویژه در نگاه آیت‌الله ملکی میانجی بررسی و ارزیابی کند. مقاله به‌لحاظ مقام گردآوری از روش کتابخانه‌ای و در مقام داوری از روش عقلی ـ تحلیلی بهره می‌گیرد. نتیجه تحقیق این است که کلام عقلی اصطلاحی هم در تعیین حوزه تعارض و هم در راه حل آن بنیاد قویم‌تری دارد. افزون‌برآن حتی اگر در مواردی مدعیات کلامیان تفکیکی را مانند غالب کلامیان عقل‌گرا تفسیر کنیم، باز نسبت به حل برخی فروض احتمالیِ تعارض پاسخ‌گو نخواهد بود.
کلیدواژه‌ها
واژگان کلیدی: روش علم کلام
کلام عقلی
کلام تفکیکی
تعارض عقل و نقل
  1. ابن‌فارس، احمد؛ معجم مقائیس‌اللغة؛ ج4، قم: مکتب الأعلام الإسلامی، 1404ق.
  2. اصفهانی، میرزامهدی؛ أبواب‌الهدی؛ تحقیق حسن جمشیدی؛ قم: مؤسسه بوستان کتاب، 1385.
  3. ـــــ ؛ اساس معارف قرآن؛ مشهد: مرکز اسناد آستان قدس رضوی، [بی‌تا].
  4. ـــــ ؛ أنوارالهدایة، القضاء، القدر والبدأ؛ قم: تحقیق و نشر مؤسسه معارف اهل بیت‰، 1395.
  5. ـــــ ؛ تقریرات درس أصول‌الفقة؛ نسخه خطی به قلم محمدحسن بروجردی؛ مشهد: مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سال.
  6. انصاری، مرتضی؛ فرائدالأصول؛ ج1، قم: مجمع الفکرالإسلامی، 1419ق.
  7. بحرانى، ابن‌میثم؛ قواعدالمرام فی علم‌الکلام؛ قم‏: مکتبة آیت‌الله المرعشی النجفیŠ‏، 1406ق.
  8. برنجکار، رضا؛ «ماهیت عقل و تعارض عقل و وحی»، چاپ‌شده در جستارهای اعتقادی (عقل)؛ به‌کوشش مهدی باغبان خطیبی؛ قم: مؤسسه معارف اهل‌البیت‰، 1396، ص351–398.
  9. بنی‌هاشمی، سیدمحمد؛ «عقل از دیدگاه میرزای اصفهانی»، جستارهای اعتقادی (عقل)؛ قم: مؤسسه معارف اهل‌البیت‰، 1396، ص۳۹۹ـ۴۴۱.
  10. جوادی آملی، عبدالله؛ (الف)؛ سرچشمه اندیشه؛ ج4، چ۵، قم: نشر اسراء، 1386.
  11. ـــــ ؛ (ب)؛ منزلت عقل در هندسه معرفت دینی؛ قم: اسراء، 1386.
  12. ـــــ ؛ تبیین براهین اثبات وجود خدا؛ قم: مرکز نشر اسراء، [بی‌تا].
  13. ـــــ ؛ تفسیر تسنیم؛ ج1، چ۴، قم: نشر اسراء، 1383.
  14. جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد ابونصر؛ الصحاح (تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة)؛ ج2 و 6، چ۴، بیروت‏: دارالعلم للملایین، ‏1990م.
  15. حسینى شیرازى، سیدمحمد؛ القول‌السدید فی شرح‌التجرید؛ قم: دارالإیمان، 1410ق.
  16. سبحانى‏، جعفر؛ العقیدة الإسلامیة؛ قم: مؤسسه امام صادق †، 1425ق.
  17. شاکرین، حمیدرضا؛ «هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی عقل در نگره تفکیکی» بررسی و نقد؛ ذهن؛ ش82، تابستان 1399، ص31ـ50.
  18. ـــــ ؛ روش‌شناسی عقاید دینی؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1395.
  19. شعرانى، ابوالحسن؛ شرح فارسى تجریدالإعتقاد؛ تهران: ‏انتشارات اسلامیه‏، [بی‌تا].
  20. شیرازی (صدرالمتألهین)، صدرالدین محمد‌بن‌ابراهیم؛ المظاهر الإلهیة فی أسرارالعلوم الکمالیة؛ مقدمه، تصحیح و تعلیق سیدمحمد خامنه‏ای؛ تهران: بیناد حکمت صدرا، 1387.
  21. ـــــ ؛ تفسیر القرآن‌الکریم؛ مقدمه محسن بیدارفر؛ ج1، قم: [بی‌نا]، ۱۳۶۶.
  22. ـــــ ؛ شرح أصول الکافی؛ تحقیق و تصحیح محمد خواجوی؛ ج1، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1383.
  23. ـــــ ؛ مجموعه الرسائل‌التسعة (رساله سریان‌الوجود)؛ قم: مصطفوی، ۱۳۰۲ق.
  24. صدر، سیدمحمدباقر؛ فلسفتنا (موسوعة الشهیدالصدرŠ)؛ ج1، قم‏: مرکز الأبحاث والدراسات التخصصیة للشهید الصدر، ‏1424ق.
  25. طباطبایى، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ ج1، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1390ق.
  26. ـــــ ؛ شیعه؛ چ۲، قم: بوستان کتاب‏، 1387.‏
  27. طوسى‏، خواجه نصیرالدین؛ تجریدالإعتقاد؛ تحقیق حسینى جلالى؛ ‏قم: دفتر تبلیغات اسلامى‏، ‏1407ق.
  28. ـــــ ؛ ‏تلخیص المحصل المعروف بنقدالمحصل‏؛ چ۲، بیروت‏: دارالأضواء، ‏1405ق.
  29. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد؛ کتاب العین؛ ج‏1 و 8، قم: هجرت، 1410ق.
  30. کلینى، محمد‌بن‌یعقوب‌بن‌اسحاق؛ ‏الکافی؛ تصحیح على‌اکبر غفارى و محمد آخوندى؛ ج1، چ۴، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.‏
  31. لاهیجى، عبدالرزاق؛ شوارق‌الإلهام فی شرح تجریدالکلام‏؛ ج1، قم: مؤسسه امام صادق†، 1433ق.
  32. لاهیجى، فیاض؛ گوهر مراد؛ مقدمه زین‌العابدین قربانى؛ ‏تهران‏: نشر سایه‏، 1383.
  33. مطهرى، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ ج‏13، چ۵، تهران: انتشارات صدرا، 1374.
  34. ملکی میانجی، محمدباقر؛ توحید الإمامیة؛ قم: نشر معارف اهل‌البیت‰، 1395.