فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

بررسی کارکرد عقل در کلام عقلی ـ فلسفی و کلام تفکیکی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
کارکردها و چگونگی کاربست عقل، از مسائل مهم روش‌شناختی در حوزه علم کلام و معارف اعتقادی است. در تاریخ علم کلام شیعه، عقل‌گرایی، به‌ویژه عقل فلسفی را می‌توان رویکرد غالب به‌حساب آورد. درعین‌حال در حدود و ثغور و چگونگی کاربست عقل و میزان اعتباربخشی به آن، اختلافاتی رخ نموده است. مقاله حاضر به‌دنبال آن است که این مسئله را با روش اسنادی ـ تحلیلی، ازمنظر کلام عقلی ـ فلسفی و کلام تفکیکی که آن نیز مدعی نوعی عقل‌گرایی به‌نام خرد نوری و فطری است، بررسی کند؛ نتیجه، دفاع از عقل‌گرایی اصطلاحی اعم از منطقی و فلسفی و بیان برخی ناراستی‌ها و نارسایی‌های مدل تفکیکی است.
کلیدواژه‌ها

  1. *     قرآن کریم.

    1. ابراهیمی دینانی، غلامحسین و نصیرالدین طوسی؛ فیلسوف گفت‌وگو؛ تهران: نشر کتاب هرمس، 1385.
    2. ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله؛ الشفاء (الألهیات)؛ تصحیح سعید زاید؛ قم: مکتبة آیت‌الله مرعشى نجفیŠ، 1404ق.
    3. ابن‌نوبخت، ابواسحاق ابراهیم؛ الیاقوت فی علم‌الکلام؛ قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفىŠ، 1413ق.
    4. اصفهانی، میرزامهدی؛ أبواب‌الهدی؛ تحقیق حسن جمشیدی؛ قم: مؤسسه بوستان کتاب، 1385.
    5. ـــــ ؛ اساس معارف قرآن؛ مشهد: مرکز اسناد آستان قدس رضوی، [بی‌تا].
    6. ـــــ ؛ أساس معارف‌القرآن؛ ج۱، قم: مؤسسه معارف اهل‌البیت‰، 1396.
    7. ـــــ ؛ أنوارالهدایة، القضاء، القدر والبدأ؛ قم: مؤسسه معارف اهل‌البیت‰، 1395.
    8. ـــــ ؛ مصباح‌الهدی؛ مشهد: کتابخانه آستان قدس رضوی، [بی‌تا].
    9. اقبال آشتیانی، عباس؛ آل‌نوبخت؛ تعریب علی هاشم الأسدی؛ مشهد: مجمع البحوث‌الإسلامیه، 1425ق.
    10. ایجی، عضدالدین؛ شرح المواقف؛ تصحیح بدرالدین نعسانى؛ ج1، قم: منشورات شریف رضى، ‏1325ق.
    11. بحرانى، ابن‌میثم؛ قواعدالمرام فی علم‌الکلام؛ قم: مکتبة آیت‌الله مرعشی نجفیŠ‏، 1406ق.
    12. تفتازانى، سعدالدین؛ شرح المقاصد؛ ج1، بیروت: عالم‌الکتب، [بی‌تا].
    13. جبرئیلی، صفرعلی؛ سیر تطور کلام شیعه (دفتر دوم: از عصر غیبت تا خواجه‌نصیر طوسی)؛ تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1389.
    14. جمعى از نویسندگان؛ ‏شرح المصطلحات‌الکلامیة؛ مشهد: آستان قدس رضوى، ‏1415ق.‏
    15. جوادی آملی، عبدالله؛ تبیین براهین اثبات وجود خدا؛ قم: مرکز نشر اسراء، [بی‌تا].
    16. ـــــ ؛ تفسیر تسنیم؛ ج1، چ۴، قم: نشر اسراء، 1383.
    17. ـــــ ؛ مبادی اخلاق در قرآن؛ چ۶، قم: مرکز نشر اسراء، 1387.
    18. ـــــ ؛ منزلت عقل در هندسه معرفت دینی؛ قم: اسراء، 1386.
    19. حکیمی، محمدرضا؛ مکتب تفکیک؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1375.
    20. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ تجریدالإعتقاد؛ تصحیح آیت‌الله حسن‏زاده آملى؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1413ق.
    21. ـــــ ؛ شرح الإشارات والتنبیهات مع المحاکمات؛ ج2، قم: نشر البلاغه، 1375.
    22. خسروپناه، عبدالحسین؛ خواجه نصیر مؤسس کلام فلسفی؛ مندرج در: irip.ir/home/single/110، تاریخ مراجعه: ۲۳/۶/۱۳۹۷.
    23. ـــــ ؛ کلام جدید با رویکرد اسلامی؛ قم: نشر معارف، 1389.
    24. ربانی گلپایگانی، علی و محمدعلی اسماعیلی؛ «روش‌شناسی عقل‌گرایی فلسفی در کلام اسلامی»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی کلام اسلامی؛ ش104، زمستان 1396، ص۲۷ـ۴۷.
    25. رضایی اصفهانی، محمدعلی؛ «تفسیر عقلی روشمند قرآن»، قبسات؛ ش23، تابستان 1381، ص120ـ133.
    26. سبحانی، محمدتقی؛ «عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی»، نقد و نظر؛ ش۳ و ۴، تابستان و پاییز 1374، ص205ـ232.
    27. سبحانى‏، جعفر؛ الإلهیات على هدى الکتاب والسنة والعقل؛ چ۳، قم‏: المرکزالعالمی للدراسات الإسلامیه، 1412ق‏.
    28. ـــــ ؛ العقیدة الإسلامیة؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1425ق.
    29. ـــــ ؛ بحوث فی‌الملل والنحل؛ ج2 و 7، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1414ق.
    30. سلطانی، ابراهیم و احمد نراقی؛مجموعه مقالات کلام فلسفی؛ تهران: مؤسسه فرهنگی صراط، 1374.
    31. سلیمانی بهبهانی، عبدالرحیم، هادی زارع و حیدر سبزی؛ «روش‌شناسی کلامی علامه حلّی»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی کلام اسلامی؛ ش97، بهار 1395، ص۱۴۷ـ۱۶۵.
    32. شاکرین، حمیدرضا؛ «تعارض عقل و نقل و روش حل آن در کلام تفکیکی و فلسفی شیعه»؛ پژوهشهای اعتقادی و کلامی؛ ش 47، پاییز 1401، ص149ـ170.
    33. ـــــ ؛ «هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی عقل در نگره تفکیک»، ذهن؛ ش82، تابستان 1399، ص۳۱ـ۵۰.
    34. ـــــ ؛ روش‌شناسی عقاید دینی؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1395.
    35. شهرستانی، عبدالکریم؛ ألملل والنحل؛ بیروت: دارالمعرفه، [بی‌تا].
    36. شیرازی (صدرالمتألهین)، صدرالدین محمد‌بن‌ابراهیم؛ تفسیر القرآن‌الکریم؛ ج6، چ۲، قم: انتشارات بیدار، 1361.
    37. صدر، سیدمحمدباقر؛ فلسفتنا (موسوعة الشهید الصدر)؛ ج1، قم‏: مرکز الأبحاث والدراسات التخصصیة للشهید الصدر، ‏1424ق.
    38. طباطبایى، سیدمحمدحسین؛ اصول فلسفه و روش رئالیسم؛ ج5، چ۲، تهران: صدرا، 1364.
    39. ـــــ ؛ الشیعة؛ ترجمه جوادعلى کسار؛ چ۲، قم: مؤسسه أم‌القرى‏، 1418ق.‏
    40. ـــــ ؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ ج3، چ۵، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
    41. ـــــ ؛ رسائل توحیدی؛ چ۲، قم‏: مؤسسه بوستان کتاب، 1388.
    42. ـــــ ؛ شیعه در اسلام؛ چ۵، قم: ‏مؤسسه بوستان کتاب، ‏1388.
    43. ـــــ ؛ شیعه؛ تدوین خسروشاهى؛ چ۲، قم‏: مؤسسه بوستان کتاب، 1387.
    44. ‏طبرسى، احمد‌بن‌على؛ الإحتجاج على أهل‌اللجاج؛ تعلیق محمدباقر خرسان؛ ج‏2، مشهد: نشر مرتضى‏، 1403ق‏.
    45. طوسى‏، خواجه نصیرالدین؛ تجریدالإعتقاد؛ تحقیق محمدجواد حسینى جلالى؛ ‏قم: دفتر تبلیغات اسلامى‏، ‏1407ق.
    46. علی‌تبار فیروزجایی، رمضان؛ فهم دین (مبانی کلامی، برآیند و برونداد)؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1390.
    47. علیدوست، ابوالقاسم؛ فقه و عقل؛ چ۲، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامى، 1383.
    48. عمید زنجانی، عباسعلی؛ روش تفسیر قرآن؛ چ۶، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1387.
    49. فنایی، ابوالقاسم؛ درآمدی بر فلسفه دین و کلام جدید؛ قم: اشراق، 1375.
    50. قدردان قراملکی، محمدحسن؛ کلام فلسفی؛ قم: انتشارات وثوق، 1383.
    51. قزوینی، مجتبی؛ بیان‌الفرقان فی توحیدالقرآن؛ تعلیقات آیت‌الله سیدجعفر سیدان؛ ج1، قم: دلیل ما، 1389.
    52. کلینى، محمد‌بن‌یعقوب‌بن‌اسحاق؛ ‏الکافی؛ تصحیح على‌اکبر غفارى و محمد آخوندى؛ ج1، چ۴، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.‏
    53. لاهیجى، عبدالرزاق؛ شوارق إلالهام فی شرح تجریدالکلام؛ ج1، قم: مؤسسه امام صادق†، 1433ق.
    54. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ ج1، بیروت: مؤسسة الوفاء، 1404ق.
    55. مروارید، میرزاحسنعلی؛ تنبیهات حول المبدأ والمعاد؛ چ۳، مشهد: آستان قدس رضوی، 1391.
    56. مصباح یزدی، محمدتقی؛ آموزش عقاید؛ تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، 1399.
    57. ـــــ ؛ آموزش ‏فلسفه؛ ج1 و ‏2، چ۲، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، 1379.
    58. ـــــ ؛ تعلیقه علی نهایة‌الحکمة؛ قم: در راه حق، 1405ق.
    59. مطهرى، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ ج1 و ۳، چ۷، تهران: انتشارات صدرا، 1378.
    60. مظفر، محمدرضا؛ ‌المنطق؛ ج1، قم: مؤسسه انتشارات اسلامی، 1379.
    61. مفید، محمد‌بن‌نعمان؛ (الف)؛ ألمسائل‌السرویة؛ قم: کنگره بین‌المللی شیخ مفیدŠ، 1413ق.
    62. ـــــ ؛ (ب)؛ تصحیح إعتقادات الإمامیة؛ قم: کنگره بین‌المللی شیخ مفیدŠ، 1413ق.
    63. ملکی میانجی، محمدباقر؛ توحیدالإمامیة؛ قم: تحقیق مؤسسه معارف اهل‌البیت‰، 1395.
    64. ـــــ ؛ مناهج‌البیان فی تفسیرالقرآن؛ تنظیم محمد بیابانی اسکویی؛ ج1، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1417ق.
    65. واعظ حلبی، محمود؛ تقریرات؛ مشهد: کتابخانه آستان قدس رضوی، [بی‌تا].
    66. ولفسن، هری اوسترین؛ فلسفة المتکلمین؛ ترجمه مصطفی لبیب عبدالغنی؛ ج1، قاهره: مجلس‌الأعلی للثقافه، 2005م.
    67. ـــــ ؛ فلسفه علم کلام؛ ترجمه احمد آرام؛ تهران: نشر الهدی، 1368.
    68. یوسفیان، حسن و احمدحسین شریفی؛ عقل و وحی؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،
    69. Corbin, Henry; "Imamologie et Philosophie", Le Shi'isme Imamite; Paris, 1970.
    70. Madelung, Wilferd; "Imamism and Mutazilite Theology", Le Shi'isme Imamite; Paris, 1970.