فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

تحلیل انتقادی مبانی و روش تفکیکیان معاصر در تفسیر قرآن

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
2 دانش‌آموخته سطح چهار تفسیر تطبیقی مؤسسه آموزش عالی حوزوی معصومیه/ نویسنده مسئول
چکیده
جریان فکری «تفکیک» که ازحیث زمانی به دو دوره متقدم و متأخر تقسیم می‌شود، ضمن نگاه سلبی به عقلِ فلسفی در فهم قرآن کریم، صرفاً تفسیر بر اساس سنّت صحیح را می‌پذیرد. معاصران این جریان نسبت به متقدمان، رویکرد متعادل‌تری درپیش گرفته‌اند و با تعریف خاصی از عقل، کارکردهایی برای آن در تفسیر قائل‌اند. مقاله حاضر به روش اسنادی در گردآوری اطلاعات و با رویکرد انتقادی، مبانی و روش ایشان در تفسیر را با محوریت آثارشان به‌صورت مصداقی ارزیابی کرده و درصدد اثبات این فرضیه است که مبنا و روش تفسیری تفکیکیان معاصر باوجود امتیازاتی مانند اهتمام ویژه به فهم الهی قرآن یا به‌کارگیری عقل تحلیل‌گر، با کاستی‌ها و آسیب‌هایی روبه‌رو می‌باشد. مهم‌ترین نقد، تقلیل معارف عمیق قرآنی به دلالت تطابقی و ظاهری، حجت‌دانستن ظهورات شخصی و مانع‌تراشی در معرفت‌بخشی برخی آیات است. این جریان همچنان‌که مخالفان خود را به تحمیل یافته‌های بشری در تفسیر قرآن متهم می‌کند، خود نیز بدون ارائه نظام دقیق از رویکرد معرفت‌شناختی و الزامات منظومه فکری‌اش، با پیش‌فرض‌های تفکیکی در مبنا و روش تفسری، فهم خود از قرآن را همان معنای مستفاد از عقل فطری می‌داند. این امر وزانت علمی این جریان را فروکاسته و آن را در جایگاهی فروتر از سایر رهیافت‌های تفسیری قرار می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

  1. *     قرآن کریم.

    **   نهج‌البلاغه.

    1. ارشادی‌نیا، محمدرضا؛ «مبانی فهم متون دینی از نگاه تفکیک»، پژوهش‌های قرآنی؛ ش21 و 22، مرداد 1379، ص236ـ269.
    2. ـــــ ؛ از مدرسه معارف تا انجمن حجتیه و مکتب تفکیک؛ قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۶.
    3. اشرفی، امیررضا؛ مبانی تفسیری علامه طباطباییŠ در المیزان، مبانی مرتبط با متن قرآن؛ قم: مؤسسه امام خمینیŠ، 1398.
    4. بابایی، علی اکبر؛ مکاتب تفسیری؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۲.
    5. تهرانی، میرزاجواد؛ تفسیر مصباح‌الهدی؛ تحقیق سیدمهدی حسینی مجاهد؛ قم: آفاق نور، [بی‌تا].
    6. حسین‌زاده، محمد؛ نگاهی به معرفت‌شناختی به وحی، الهام، تجربه دینی و عرفانی و فطرت؛ قم: مؤسسه امام خمینیŠ،
    7. حکیمی، محمدرضا؛ «مبانی تفسیر در مکتب تفکیک»، آفاق نور؛ ش7، 1387، بهار و تابستان، ص23ـ 42.
    8. ـــــ ؛ اجتهاد و تقلید در فسلفه؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۸.
    9. ـــــ ؛ مکتب تفکیک؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1376.
    10. سبحانی، جعفر؛ المناهج‌التفسیریة؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1384.
    11. سروش، عبدالکریم؛ بسط تجربه نبوی؛ تهران: صراط، ۱۳۷۸.
    12. سیدان، سیدجعفر؛ آیات‌العقاید؛ مشهد: ولایت، ۱۳۹۱.
    13. ـــــ ؛ تفسیر بخشی از سوره مبارکه فرقان؛ مشهد: پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله سیدان، ۱۳۸۸.
    14. ـــــ ؛ میزان شناخت؛ مشهد: طوس، ۱۳۸۱.
    15. سیوطی، عبدالرحمن؛ الدرّالمنثور؛ قم: کتابخانه آیت‌الله نجفی مرعشیŠ، ۱۴۰۴ق.
    16. شبیری زنجانی، سیدمحمدجواد؛ «در حاشیه دو مقاله»، آینه پژوهش؛ ش48، بهمن و اسفند ۱۳۷۶، ص48ـ52.
    17. شریف، محمدابراهیم؛ إتجاهات التجدید؛ قاهره: دارالتراث، ۱۴۰۲ق.
    18. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ بیروت: اعلمی، ۱۳۹۰.
    19. ـــــ ؛ نهایةالحکمة؛ قم: نشر اسلامی، ۱۳۷۲.
    20. طبرسی، فضل‌بن‌حسن؛ مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن؛ تهران: ناصرخسرو، ۱۳۷۲.
    21. طوسی، حسن؛ التبیان فی تفسیرالقرآن؛ تصحیح احمدحبیب عاملی؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
    22. عبداللهیان، محمد؛ «روش تفسیری آیت‌الله میرزاجواد آقاتهرانی(قدس سره)»، بیّنات؛ ش۲، تابستان 1373.
    23. عمید زنجانی، عباسعلی؛ مبانی و روش‌های تفسیر قرآن؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۳.
    24. قائمی‌نیا، علیرضا؛ بیولوژی نص؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۹.
    25. کشی، محمد؛ معرفةالرجال (اختیار طوسی)؛ به‌کوشش حسن مصطفوی؛ مشهد: دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۴۸.
    26. کلینی، محمدبن‌یعقوب؛ الکافی؛ تهران: دارالکتب الإسلامی، ۱۴۰۷ق.
    27. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ بیروت: مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
    28. معرفت، محمدهادی؛ شبهات و ردود حول القرآن‌الکریم؛ قم: التمهید، ۱۴۲۳ق.
    29. ملکی میانجی، محمدباقر؛ توحیدالإمامیة؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۳۵ق.
    30. ـــــ ؛ مناهج‌البیان فی تفسیرالقرآن؛ تهران: وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۴ق.
    31. میرعبداللهی، سیدباقر و علی پورمحمدی؛ نگاهی به مکتب تفکیک؛ (مجموعه مقالات: محمدرضا حکیمی، عقل خودبنیاد دینی؛ سیدحسن اسلامی، بازخوانی مکتب تفکیک؛ صادق لاریجانی، مکتب تفکیک در بوته نقد؛ مکتب تفکیک: استقلال معارف وحیانی، گفت‌وگو با سیدجعفر سیدان؛ در نقد مکتب تفکیک، گفت‌وگو با غلامحسین ابراهیمی دینانی)؛ تهران: همشهری، 1384.
    32. نامور مطلق، بهمن؛ «از تحلیل بینامتنی تا بیناگفتمانی»، پژوهشنامه فرهنگستان هنر؛ ش12، بهار ۱۳۸۸، ص73ـ94.
    33. نجاشی، احمد‌بن‌علی؛ رجال؛ قم: مکتبة الداوری، ۱۳۹۷ق.