فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

جریان‌شناسی روان‌شناسی اسلامی در عصر حاضر؛ بررسی فراترکیب

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
استادیار پژوهشکده اخلاق و معنویت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی قم
چکیده
در شکل‌گیری روان‌شناسی اسلامی ایده‌های متنوعی دیده می‌شود که بخشی از آن در گرو شناخت رویکردهای روش‌شناسانه روابط روان‌شناسی و اسلام است. هدف پژوهش حاضر شناسایی جریان‌ها یا رویکردهای کلان حوزه ارتباط‌شناسی روان‌شناسی و اسلام در یک روند تاریخی بود. با استفاده از روش فراترکیب، 98 مطالعه کیفی (1900ـ 2019م) از منابع معتبر شناسایی شد و با تجزیه و تحلیل آنها در یک چهارچوب جدید ترکیب شد. یافته‌ها نشان داد که اولاً، آغاز بحث از ارتباط روان‌شناسی و اسلام با درنظرگرفتن یک پیوستار فلسفی ـ تجربی به دهه 1910 بازمی‌گردد؛ ثانیاً، مطالعات حوزه ارتباطی روان‌شناسی و اسلام به‌واسطه شاخص «نقطه عزیمت علم/ دین» در رویکرد دوگانه (درون‌بومی و برون‌بومی) و با شاخص «مبنا قرار‌دادن علم» در قالب رویکرد سه‌گانه پالایش علم، مقایسه علم و تأسیس علم طبقه‌بندی می‌شود؛ ثالثاً، رویکرد سه‌گانه اخیر در چهار بازه تاریخی بازشناسی می‌شود که عبارت‌اند از: الف) دوره تمهیدی (معرفی اندیشه اندیشمندان مسلمان) از 1910م، ب) رویکرد پالایش و موج اول رویکرد تأسیس از 1950، ج) رویکرد مقایسه از1980، د) موج دوم تأسیس از 2005. هریک از رویکردهای سه‌گانه اخیر، مبتلا به محدودیت‌های روش‌شناسانه بوده که یک راه‌ برون‌رفت آن، پیشنهاد «رویکرد تأسیس اشتراکی» است که با مبنا قرار‌دادن الگوی میان‌رشته‌ایِ چندسطحی و با بهره‌گیری از سه مرحله مقایسه، پالایش و تأسیس، با حفظ ارتباط روان‌شناسی و اسلام، زمینه تأسیس علم جدید را فراهم می‌کند.
کلیدواژه‌ها

1.       آذربایجانی، م؛ جزوه درسی روان‌شناسی دین (مقطع کارشناسی ارشد، گروه روان‌شناسی)؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۸۷.
2.       آقابابایی، ناصر؛ «نقد پژوهش‌های علم عصب‌نگر در حوزه دین و معنویت»، روان‌شناسی فرهنگی؛ ش2، پاییر و زمستان ۱۳۹۷، ص81ـ104.
3.       آل‌اسحاق، م؛ اسلام و روان‌شناسی؛ قم: [بی‌نا]، ۱۳۶۹.
4.       ابراهیمی دهشیری، م.ح و م. صالح‌زاده «ماهیت روان‌شناسی اسلامی، پیشینی یا پسینی؟»، مطالعات اسلام و روان‌شناسی؛ ش19، شهریور ۱۳۹۵،  ص135ـ155.
5.       ابوترابی، علی و علی مصباح؛ «ضرورت تأسیس روان‌شناسی واحد در چهارچوب رویکرد اسلامی»، روان‌شناسی و دین؛ ش45، بهار ۱۳۹۸، ص55ـ72.
6.       باقری، خسرو، حسین اسکندری، رهره خسروی و مسلم اکبری؛ «پیش‌فرض‌های روان‌شناسی اسلامی»، روش‌شناسی علوم‌ انسانی، ش۵، بهار ۱۳۷۴، ص25ـ37.
7.       باقری، خسرو؛ «انسان به‌منزله عامل: بحثی تطبیقی در پیش‌فرض‌های روان‌شناسی»، روش‌شناسی علوم انسانی؛ ش9، اسفند ۱۳۷۵، ص1ـ3.
8.       باقری، خ؛ هویت علم دینی: نگاهی معرفت‌شناختی به نسبت دین با علوم انسانی؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۲.
9.       بدری، م.؛ «علماءالنفس‌المسلمون فی جُحرالضب»، المسلم‌المعاصر؛ ش15 و 16، رمضان ۱۴۰۰ق، ص105ـ124.
10.  بستانی، م؛ دراسات فی علم‌النفس الإسلامی؛ قم: مکتب‌الأعلام الإسلامی، ۱۴۰۴ق.
11.  بن‌جخدل، س.ا.؛ «علم‌النفس الإسلامی؛ سؤال‌التأهیل لاسؤال‌التأصیل»، جیل‌العلوم الإنسانیة والإجتماعیة؛ ش39، فوریه  2018م، ص95ـ114.
12.  بهرامی احسان، هـ.، ا.ر. اخوت و ف. فیاض؛ معناشناسی افسردگی ازمنظر قرآن؛ تهران: قرآن و اهل بیت‰، 1397.
13.  بیگی ملک‌آبادی، هـ؛ «بررسی و نقد رویکرد طه عبدالرحمن در اسلامی‌سازی علوم انسانی»، ذهن؛ ش50، دی 1391، ص117ـ143.
14.  پسندیده، ع؛ الگوی اسلامی شادکامی؛ قم: دارالحدیث، ۱۳۹۳.
15.  توفیق السمالوطی، ن.م؛ الإسلام و قضایا علم‌النفس الحدیث؛ المملکة العربیة السعودیه: دارالشروق، ۱۴۰۱ق.
16.  حسینی، س.ا؛ بررسی مقدماتی اصول روان‌شناسی اسلامی؛ مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۶۴.
17.  حسینی، س.ع.ا؛ «بحثی مقدماتی پیرامون مبادی دانش روان‌شناسی در اسلام»، روان‌شناسی و علوم تربیتی؛ ش53، اسفند ۱۳۷۳، ص137ـ148.
18.  خسروپناه، ع؛ در جست‌وجوی علوم انسانی اسلامی؛ قم: دفتر نشر معارف، ۱۳۹۳.
19.  رشاد، علی‌اکبر؛ منطق طبقه‌بندی علوم انسانی (همایش تحول علوم انسانی)؛ تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۹۰.
20.  رفیعی‌هنر، حمید و دیگران؛ «تبیین سازه خودمهارگری بر اساس اندیشه اسلامی»، روان‌شناسی و دین؛ ش27، پاییز ۱۳۹۳، ص5ـ26.
21.  رفیعی‌هنر، حمید؛ روان‌شناسی مهار خویشتن با نگرش اسلامی؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۹۵.
22.  ریاضی، ح؛ آموزش و پرورش بر مبنای روان‌شناسی و روان‌کاوی اسلامی؛ تهران: گنجینه، ۱۳۶۰.
23.  سعیدی، س.غ؛ «شخصیت انسان ازنظر روان‌شناسی جدید و ازلحاظ دین»، فروغ علم؛ ش7 و 8، پاییز ۱۳۲۹، ص17ـ23.
24.  شجاعی، م.؛ روان‌شناسی اسلامی (مبانی، تاریخچه و قلمرو)؛ قم: جامعةالمصطفیˆ العالمیه، ۱۳۹۴.
25.  شمشیری، ب؛ «نقش فلسفه در ساخت و تولید روان‌شناسی اسلامی»، روش‌ها و مدل‌های روان‌شناختی؛ ش5، مهر ۱۳۹۰، ص31ـ44.
26.  صاحب‌الزمانی، ن.؛ «باز هم خدا یا انسان (2): درآمدی بر روان‌شناسی و جامعه‌شناسی آرمان‌ها»، نگین؛ ش111، مرداد ۱۳۵۴، ص35ـ38.
27.  الصبیح، ع.ب.؛ «التأصیل‌الإسلامی لعلم‌النفس»، جامعة‌ الإمام محمد‌بن‌سعود الإسلامیة؛ ش22، ۱۴۲۸ق، ص469ـ506.
28.  الصبیح، ع.ب؛ «توظیف التأصیل‌الإسلامی لعلم‌النفس فی تدریس مقررات علم‌النفس»، إسلامیة المعرفة؛ ش56، رجب ۱۴۳۲ق، ص73ـ93.
29.  عاطف الزین، س؛ علم‌النفس: معرفةالنفس الإنسانیة فی‌الکتاب والسنة؛ بیروت: دارالکتب اللبنانی، ۱۴۱۳ق.
30.  عبدالحلیم، م؛ نحو خطه منظمه و متکامله للتأصیل الإسلامی للدراسات النفسیه. اللقاء السنوی‌الخامس: التأصیل الإسلامی للتربیة و علم‌النفس؛ العربیة السعودیة: جامعة الملک سعود، ۱۴۱۳ق.
31.  عبدالفتاح، م.م؛ نحو علم نفس اسلامی: العلاج النفسی فی ضوء‌الإسلام؛ الإسکندریه: الملتقى‌المصری للإبداع والتنمیه، ۱۴۱۲ق.
32.  عبدالکریم عثمان، م؛ الدراسات النفسیة عند علماء‌المسلمین والغزالی بوجه خاص؛ قاهره: مکتبة وهبه، ۱۳۸۴ق.
33.  عثمان النجاتی، م؛ مدخل إلی علم‌النفس‌الإسلامی؛ قاهره: دارالشروق، ۱۴۲۲ق.
34.  عزالدین توفیق، م؛ التأصیل‌الإسلامی للدراسات النفسیة: البحث فی‌النفس الإنسانیه و المنظورالإسلامی؛ القاهره: دارالسلام، ۱۴۱۸ق.
35.  علی‌تبار فیروزجایی، رمضان؛ علم دینی: ماهیت و روش‌شناسی؛ قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۷.
36.  عواد، م.س؛ «البحث السیکولوجی والتشریعی فی‌التراث العربی الإسلامی»، الثقافة والتنمیة؛ ش26، ۱۴۲۹ق، ص159ـ179.
37.  عوده، م و مرسی، ا؛ الصحةالنفسیة فی ضوء علم‌النفس والإسلام؛ کویت: دارالقلم، ۱۴۰۷ق.
38.  عیسی، م.ر.؛ به‌سوی اسلامی‌سازی روان‌شناسی؛ ترجمه ن. نوری؛ ش48، پاییز ۱۳۸۵، ص77ـ108.
39.  غروی، س.م و م. آذربایجانی؛ نگاهی به روان‌شناسی اسلامی؛ تدوین ع. شیخ شجاعی، م. فرقانی و ن. نوری؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۱.
40.  غروی، س.م.؛ «روشمندی و شرایط تحقیق در روان‌شناسی و خلأهای موجود در تدوین روان‌شناسی اسلامی»، معرفت؛ ش15، زمستان ۱۳۷۴، ص84ـ89.
41.   غروی، س.م.؛ مکتب‌های روان‌شناسی و نقد آن؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1369.
42.  فداکار داورانی، ف و دیگران؛ «بررسی و ارزیابی ماهیتِ چیستی روان‌شناسی اسلامی در مطالعات منتسب به روان‌شناسی اسلامی»، فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی؛ ش۴۱، بهار ۳۹۹، ص1ـ26.
43.  قطب، م؛ الإنسان بین‌المادیة والإسلام؛ قاهره: دارالشروق، ۱۳۷۴ق.
44.  قطب، م؛ دراسات فی‌النفس الإنسانیه؛ قاهره: دارالشروق، ۱۳۸۵.
45.  کاویانی ارانی، م؛ «پیش‌طرحی در باب تحقیق در روان‌شناسی اسلامی»، معرفت؛ ش27، زمستان ۱۳۷۷، ص89ـ96.
46.  کاویانی ارانی، م؛ «دورنمایی از روان‌شناسی اسلامی به‌عنوان یک مکتب»، مطالعات اسلام و روان‌شناسی؛ ش23، پاییز و زمستان ۱۳۹۷، ص69ـ100.
47.  کاویانی ارانی، م؛ روان‌شناسی در قرآن‌بنیان‌ها و کاربردها؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۸.
48.  لطفی، ح؛ «روان‌شناسی اسلامی: آیا امکان‌پذیر است؟»، روش‌شناسی علوم انسانی؛ ش29، زمستان ۱۳۸۰، ص4ـ34.
49.  مصباح یزدی، محمدتقی؛ رابطه علم و دین؛ تحقیق و نگارش علی مصباح؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۹۲.
50.  نبوی، ل؛ «مطالعه فلسفه علم با دو رویکرد پیشینی و پسینی»، اطلاعات حکمت و معرفت؛ ش63، خرداد ۱۳۹۰، ص4ـ9.
51.  نزار العانی، م.؛ کتاب‌شناسی (توصیفی ـ تحلیلی) اسلام و روان‌شناسی؛ ترجمه ب. رفیعی؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۵.
52.  نورعلیزاده، م.؛ روش مدل‌یابی مفاهیم و سازه‌های روان‌شناختی از متون اسلامی (قرآن و حدیث) (رساله دکتری روان‌شناسی)؛ قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۹۷.
53.  ویسی، م.؛ بدایة حرکة التأصیل‌الإسلامی لعلم‌النفس؛ قابل دسترس در: http://www.islahweb.org، ۱۴۳۴ق.
54.  یزدی، محمد؛ «روان‌شناسی اسلامی»، مسجد اعظم؛ ش12، اردیبهشت ۱۳۴۵، ص20ـ23.
55.    Abdul Razak, M. A., & Hisham, N. A (2012). Islamic psychology and the call for Islamization of Modern Psychology. Journal of Islam in Asia, 9.156-183.
56.    Abu-Raiya, H (2012). Towards a systematic Qura'nic theory of personality. Mental Health, Religion & Culture, 15 (3), 217-33.
57.    Ajmal, M (1974). An introduction to Muslim psychotherapy. Lahore, Pakistan: Symbol.
58.    Al-Karam, C. Y (2018). Islamic psychology: Towards a 21st century definition and conceptual framework. Journal of Islamic Ethics, 2 (1-2), 97-109.
59.    Baker, D. B (Ed.) (2012). The Oxford handbook of the history of psychology: Global perspectives. Oxford University Press.
60.    Brett, G. S (1921). A history of psychology (Vol. 2). G. Allen, Limited.
61.    Comer, R. J (2015). Abnormal Psychology,9th. New York: Worth Publishers.
62.    David, H. P., & Buchanan, J (2003). International Psychology. In D.K. Freedheim (Ed.), History of psychology (pp.509-533). New Jersey: John Wiley & Sons, Inc.
63.    Farag, S (2000). Arabs and Psychology - The Heritage. In A. E. Kazdin (Ed.). Encyclopedia of psychology. V.8 (PP.224-228). Washington, DC: American Psychological Association.
64.    Greenwood, J. D (2009). A conceptual history of psychology. McGraw‐Hill, Inc.
65.    Hemmings, J (2018). How Psychology Works: The Facts Visually Explained. Penguin. United States: DK Publishing.
66.    Hendrix, J. S (2015). Unconscious Thought in Philosophy and Psychoanalysis. Springer. US: Palgrave Macmillan.
67.    Hergenhahn, B. R., & Henley, T. B (2014). An Introduction to the History of Psychology, Seventh Edition. Wadsworth, Cengage Learning, Inc.
68.    Husain, A (2006). Islamic psychology: Emergence of a new field. New Delhi: Global Vision Publishing House.
69.    Hussain, S (1984). Islamic Psychology. In Proceedings of the Third International Seminar on Islamic Thought (pp. 13-22). Kuala Lumpur, Malaysia: International Institute of Islamic Thought.
70.    Hwang, Kuo Hwang (2011). Foundations of Chinese psychology: Confucian social relations (Vol. 1). Springer Science & Business Media.
71.    Kaplick, p.M (2019). A preliminary compilation of texts in Islamic Psychology. Project IP Literature Database, Islam and Psychology Research Group: Islamic Association of Social and Educational Professions (Germany). Available in: https://www.researchgate.net/publication/334736735.
72.    Kaplick, p.M., & Rüschoff, I (2018). Islam und Psychologie in Großbritannien, den USA und Deutschland: Gegenwart und Zukunft von institutionellen Strukturen muslimischer Psychologen. Wege zum Menschen, 70 (1), 78-88.
73.    Kaplick, p.M., & Skinner, R (2017). The evolving Islam and Psychology movement. European Psychologist, 22 (3), 198.
74.    Kaplick, p.M., Chaudhary, Y., Hasan, A., Yusuf, A., & Keshavarzi, H (2019). An interdisciplinary framework for Islamic cognitive theories. Zygon®, 54 (1), 66-85.
75.    Landauer, S (1876). Die Psychologie des Ibn Sina. Zeitschrift der deutschen morgenländischen Gesellschaft, 29 (3/4), 335-418.
76.    Long, W (2014). Critical reflections on the Islamicisation of psychology. Revelation and Science, 4 (1), 14-19.
77.    Macdonald, D. B (1909). The religious attitude and life in Islam: being the Haskell lectures on comparative religion delivered before the University of Chicago in 1906. University of Chicago Press.
78.    Moughrabi, F (2000). ISLAM AND PSYCHOLOGY, In A. E. Kazdin (Ed.). Encyclopedia of psychology.V.4 (PP.366-368). Washington, DC: American Psychological Association. Wadsworth: Cengage Learning.
79.    Naquib al-Attas, S. M (1978). Islam and Secularism. Kuala Lumpur.
80.    Nelson, J. M (2009). Psychology, religion, and spirituality. Springer Science & Business Media.
81.    Sahin, A (2013). Reflections on the Possibility of an Islamic Psychology. Archive for the Psychology of Religion, 35 (3), 321-335.
82.    Servier, A (1924). Islam and the Psychology of the Musulman. London, Chapman and Hall Ltd.
83.    Soares, C. B., Hoga, L. A. K., Peduzzi, M., Sangaleti, C., Yonekura, T., & Silva, D. R. A. D (2014). Integrative review: concepts and methods used in nursing. Revista da Escola de Enfermagem da USP48 (2), 335-345.
84.    Taeschner, F (1912). Die Psychologie Qazwînis, Inaugural - Dissertation ... von Franz Taeschner, ... G. Schnürlen. Taeschner, F (1912).Die Psychologie Qazwînis. Inaugural - Dissertation. KÖNIGL. CHRISTIAN - ALBRECHTS - UNIVERSITÄT ZU KIEL.
85.    Walsh, D., & Downe, S (2005). Meta‐synthesis method for qualitative research: a literature review. Journal of advanced nursing, 50 (2), 204-211.