فصلنامه کتاب نقد

فصلنامه کتاب نقد

روان‌شناسی اسلامی در ایران؛ گذشته، حال و آینده

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
استادیار پژوهشکده اخلاق و معنویت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی قم
چکیده
«روان‌شناسی اسلامی» علم مطالعه «نفس» و کارکردهای آن است تا با کشف یا تولید قانونمندی‌های حاکم بر آن، به تأمین سلامت روانی و ایجاد یک زندگی خوب در راستای هدف متعالی بپردازد که خدای متعالی برای انسان رقم زده است. این موضوع در کشور اسلامی ایران بیش از سه دهه است که مورد توجه اندیشمندان دینی، دغدغه‌مندان فرهنگی و برخی از نهادهای علمی قرار گرفته است. در مقاله حاضر مؤلفان با یک بررسی مروری در میان آثار تاریخی و پژوهش‌های کنونی در پی آن بوده‌اند تا یک بررسی روند‌شناسانه در گذشته، حال و آینده روان‌شناسی اسلامی در ایران داشته باشند. بدین‌منظور نخست تاریخچه روان‌شناسی اسلامی در ایران در دو محور «پیشگامان» و «جریان‌های قرن حاضر» بررسی شده، سپس به معرفی آثار و نهادهای علمی فعال در روان‌شناسی اسلامی پرداخته و درنهایت از محدودیت‌ها و چشم‌انداز آینده روان‌شناسی اسلامی در ایران بحث کرده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان داد که در کنار آثار دانشمندان بنام اسلامی همچون فارابی، ابن‌سینا، زکریای قزوینی، سهل‌بلخی و ربان طبری در کتب علمای نامدار شیعه همچون شیخ کلینی، شیخ صدوق، سیدبن طاووس و سیدرضی نیز آثار روان‌شناختی قابل ردیابی بوده و در آثار دانشمندان قرن 7 تا 13 هجری همچون شیخ اشراق، نصیرالدین طوسی، ملاصدرا، فیض کاشانی و ملااحمد نراقی به ایده‌های روان‌شناختی پرداخته شده است. روند روان‌شناسی اسلامی در قرن حاضر نیز از چهار فاز دوره تمهید، دوره پالایش و موج اول تأسیس، دوره مقایسه و دوره موج دوم تأسیس عبور کرده است. آثار روان‌شناسی اسلامی در دهه‌های حاضر نیز در قالب «کتب» «مجلات» «همایش‌ها» و «برنامه‌های آموزشی» نمود یافته است. تاکنون حدود 90 جلد کتاب، 13 مجله علمی، 14 همایش ملی و بین‌المللی، صدها پایان‌نامه در مقطع ارشد و دکتری، ده‌ها کرسی علمی ترویجی و 10 رشته رسمی آکادمیک تدوین و ارائه شده است و نهادهای علمی روان‌شناسی اسلامی در قالب «مراکز آموزشی ـ پژوهشی» (یازده مرکز) «انجمن‌های علمی» (سه تشکل) و «مراکز خدمات روان‌شناختی» (شش مرکز) درحال فعالیت‌اند. محدودیت‌ها و چشم‌انداز آینده روان‌شناسی اسلامی در ایران شامل محدودیت در روش‌شناسی علم، چالش آموزش روان‌شناسی سکولار، فاصله نظریه تا کاربرد در یافته‌های اسلامی و چالش روان‌شناسی فرهنگی و روان‌شناسی اسلامی می‌باشد که متناسب با هریک از محدودیت‌ها، چشم‌اندازهایی ترسیم شده است.
کلیدواژه‌ها

1.       آذربایجانی، مسعود و دیگران؛ «مشخصات کلی برنامه و سرفصل درس‌های دوره کارشناسی ارشد رشته روان‌شناسی اسلامی»، کمیته روان‌شناسی و دین در کارگروه ویژه روان‌شناسی شورای تحول و ارتقای علوم انسانی وزارت علوم؛ تهران: تحقیقات و فناوری جمهوری اسلامی ایران (انتشار غیررسمی)، ۱۳۹۹.
2.       آذربایجانی، مسعود؛ «در مسیر مکتب روان‌شناسیِ اسلامی»، فصلنامه علوم انسانی اسلامی صدرا؛ ش۲۸ و ۲۹، بهار و تابستان 1398، ص23ـ35.
3.       آذربایجانی، مسعود؛ «سنجش مفاهیم اخلاقی»، اخلاق وحیانی؛ ش2، زمستان ۱۳۹۱ (ب)، ص7ـ32.
4.       آذربایجانی، مسعود؛ «کاستی‌های دانش روان‌شناسی در ایران»، راهبرد فرهنگ؛ ش26، پاییز ۱۳۹۱ (الف)، ص۷ـ۱۹.
5.       آذربایجانی، مسعود؛ فلسفه علم روان‌شناسی؛ تهران: سمت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1399.
6.       آژیر، اسداللّه و آزاده الیاسی؛ «انسان‌شناسی رمزی در داستان‌های عرفانی شیخ اشراق»، اندیشه دینی؛ ش71، شهریور 1399، ص1ـ22.
7.       آل‌اسحاق، محمد؛ اسلام و روان‌شناسی؛ قم: [بی‌نا]، ۱۳۶۹.
8.       آینه‌چی، عباس؛ تدوین مدل مفهومی و بسته مداخله‌ای تقرب به خدا بر اساس اندیشه علامه طباطبایی و امکان‌سنجی آن در کاهش اضطراب (رساله دکتری روان‌شناسی)؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۹۷.
9.       ابوالحسنی نیارکی، فرشته؛ «استکمال علمی و اخلاقی انسان ازمنظر خواجه نصیرالدین طوسی»، پژوهشنامه اخلاق؛ ش22، زمستان ۱۳۹۲، ص169ـ192.
10.  ابوترابی، علی و علی مصباح؛ «ضرورت تأسیس روان‌شناسی واحد در چهارچوب رویکرد اسلامی»، روان‌شناسی و دین، ش45، بهار ۱۳۹۸، ص55ـ72.
11.  احمدی، علی‌اصغر؛ فطرت: بنیان روان‌شناسی اسلامی؛ تهران: مؤسسه‌ انتشارات‌ امیرکبیر، ۱۳۶۲.
12.   امرایی، مریم؛ روان‌شناسی اسلامی هیچ سهمی در دانشگاه دولتی ندارد: کمبود متخصص یا اعتبار علمی؟ (گزارش آموزشی)؛ مندرج در: snn.ir/fa/news، سال 1398.
13.  ایمان، محمدتقی؛ فلسفه روش تحقیق در علوم انسانی؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۱.
14.  باقری، خسرو و دیگران؛ «پیش‌فرض‌هاى روان شناسى اسلامى»، روش‌شناسی علوم انسانی؛ ش5، مرداد ۱۳۷۴، ص19ـ30.
15.  باقری، علی؛ روان‌شناسی قلب بنیاد یا ذهن بنیاد؟؛ مندرج در: http://tasrifeandisheh.ir، 1397.
16.  بستان، حسین؛ «بازخوانی مدل اجتهادی تجربی علم دینی»، روش‌شناسی علوم انسانی؛ ش98، فروردین ۱۳۹۷، ص۲۹ـ۴۹.
17.  پایا، علی؛ «ملاحظاتی نقادانه درباره دو مفهومی علم دینی و علم بومی»، فصلنامه حکمت و فلسفه؛ ش11، تیر ۱۳۸۶، ص 39-76.
18.   پسندیده، عباس؛ روش فهم روان‌شناختی متون دینی؛ مشهد: آستان قدس رضوی، 1398.
19.  پورحسین، رضا؛ «حزن و اندوه و درمان آن از دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی»، پیوند؛ ش206، آذر ۱۳۷۵، ص32ـ35.
20.  جدیری، جعفر، علی فتحی آشتیانی و فرشته موتایی؛ «اثربخشی زوج درمانی با رویکرد اسلامی بر رضایت زناشویی»، مطالعات اسلام و روان‌شناسی؛ ش20، فروردین ۱۳۹۶، ص7ـ۳۶.
21.  جهانگیرزاده، محمدرضا؛ مؤلفه‏‌های خودنظم‌‏دهی اسلامی و برنامه زوج‏‌درمانی مبتنی بر خودنظم‏‌دهی با رویکرد اسلامی (رساله دکتری روان‌شناسی)؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۹۶.
22.  حسنی، حمیدرضا؛ درآمدی بر پارادایم اجتهادی دانش عملی؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۷.
23.  حسینی، سیدابوالقاسم؛ بررسی مقدماتی اصول روان‌شناسی اسلامی؛ مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۶۴.
24.  حسینی، سیدعلی؛ «بحثی مقدماتی پیرامون مبادی دانش روان‌شناسی در اسلام»، روان‌شناسی و علوم تربیتی؛ ش53، اسفند ۱۳۷۳، ص137ـ148.
25.  حسینى علوى، محمداشرف؛ علاقةالتجرید (شرح فارسى تجریدالإعتقاد نصیرالدین طوسى)؛ تحقیق حامد ناجى اصفهانى؛ تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، ۱۳۸۱.
26.  حقانی زنجانی، حسین؛ «تفاوت دیدگاه روان‌شناسی اسلامی و روان‌شناسی جدید کلاسیکی»، مجله مکتب اسلام؛ ش3، خرداد ۱۳۷۸، ص39ـ45.
27.  خدایاری فرد، محمد و دیگران؛ مبانی نظری و روش‌شناسی مقیاس‌های دینداری؛ تهران: آوای نور، ۱۳۹۱.
28.  خدایاری‌فرد، محمد و دیگران؛ درآمدی بر مبانی روان‌شناسی اسلامی؛ تهران: دانشگاه تهران، ۱۴۰۰.
29.  خدایاری‌فرد، محمد؛ «رویارویی پارادایمی میان روان‌شناسی مدرن و روان‌شناسی اسلامی»، فصلنامه علوم انسانی اسلامی صدرا؛ ش۲۸ و ۲۹، بهار و تابستان ۱۳۹۸، ش107ـ120.
30.  خسروپناه، عبدالحسین؛ «درآمدی بر الگوی حکمی و اجتهادی علوم اجتماعی اسلامی»، فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی؛ ش13، زمستان ۱۳۹۷، ش7ـ35.
31.  خسروپناه، عبدالحسین؛ روش‌شناسی علوم اجتماعی؛ تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۹۴.
32.  خسروی، زهره و خسرو باقری؛ «به‌سوی روان‌شناسی اسلامی: درآمدی برای گذر از سدهای نظری»، مطالعات روان‌شناختی؛ ش۴ و ۵، پاییز و زمستان ۱۳۸۴، ص161ـ172.
33.  خطیب، مهدی و دیگران؛ «الگوی زمان‌مند مقابله دینی در حوزه روابط با تکیه بر مفاهیم بخشایش، سپاسگزاری و امید»، روان‌شناسی فرهنگی؛ ش4، پاییز و زمستان ۱۳۹۹،  ص58ـ73.
34.  خلیلیان شلمزاری، محمود و دیگران؛ «خوانش روان‌شناختی خوف از خدا مبتنی بر اندیشه علامه طباطبایی: ارائه مدل پدیدآیی»، روان‌شناسی و دین؛ ش43، پاییز ۱۳۹۷،  ص38ـ23.
35.  دادستان، پریرخ؛ هجده مقاله در روان‌شناسی؛ تهران: سمت، ۱۳۸۶.
36.  ذکاوتی قراگزلو، علی‌رضا؛ «سیری در نقد افکار ملاصدرا در چهار قرن اخیر»، آینه پژوهش؛ ش57، مرداد و شهریور ۱۳۷۸، ص14ـ21.
37.  رفیعی‌هنر، حمید؛ «جریان‌شناسی روان‌شناسی اسلامی در عصر حاضر: بررسی فراترکیب»، روان‌شناسی فرهنگی؛ ش1، شهریور 1399، ص 176-205.
38.  رفیعی‌هنر، حمید؛ «روان‌شناسیِ اسلامی و سرجنبش علمی؛ با نگاهی به چالش‌های دانش روان‌شناسی در ایران»، فصلنامه تخصصی علوم انسانی اسلامی صدرا؛ ش28 و 29، بهار و تابستان ۱۳۹۸، ص77ـ۹۲.
39.  رفیعی‌هنر، حمید؛ «وضعیت‌سنجی و بازبینی مقیاس‌های حوزه روان‌شناسی اخلاق»، طرح پژوهشی پژوهشکده اخلاق و معنویت؛ قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۱.
40.  رفیعی‌هنر، حمید؛ الگوی درمانی خود ـ نظم‌جویی برای افسردگی بر اساس منابع اسلامی: تدوین مدل مفهومی و طرح‌نمای درمان و امکان‌سنجی و نتایج اولیه آن (رساله دکتری رشته روان‌شناسی)؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۹۷.
41.  زارعی توپخانه، محمد؛ طراحی و تدوین بسته زوج درمان‌گری چندوجهی با رویکرد اسلامی برای مداخله در روابط خارج از ازدواج (رساله دکتری روان‌شناسی)؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۹.
42.   سروش، عبدالکریم؛ «اسلام و علوم اجتماعی؛ نقدی بر دینی‌کردن علم»، مجموعه مقالات علم دینی؛ دیدگاه‌ها و ملاحظات؛ قم: حوزه و دانشگاه، 1390، ص201-233 .
43.  سهروردی، شهاب‌الدین؛ «فى حقیقة‌العشق»، مجموعه مصنفات شیخ اشراق؛ ج۳، قم: انتشارات مولی، ۱۳۷۲.
44.  سیاسی، علی‌اکبر؛ علم‌النفس یا روان‌شناسی ازلحاظ تربیت؛ تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۳۱.
45.  شجاعی، محمدصادق؛ روان‌شناسی اسلامی (مبانی، تاریخچه و قلمرو)؛ قم: جامعةالمصطفیˆ العالمیه، ۱۳۹۴.
46.  شریفی، محمدعلی و محمد فنایی اشکوری؛ «تقدم نفس بر بدن از دیدگاه ابن‌سینا، شیخ اشراق و صدرالمتألهین»، معرفت فلسفی؛ ش59، بهار ۱۳۹۷، ص5ـ24.
47.  صادقی‌سرشت، علی؛ مدل ارتباط والد ـ فرزند بر اساس منابع اسلامی و تدوین طرح‌نمای درمانی و امکان‌سنجی آن در کاهش نشانگان اختلال نافرمانی مقابله‌ای و اختلال سلوک در نوجوانان ۱۲ تا ۱۶ سال (رساله دکتری روان‌شناسی)؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۴۰۰.
48.  صالحی، مبین و دیگران؛ «تأثیر امیددرمان‌گری اسلامی بر بهزیستی فاعلی افراد مبتلا به مالتیپل اسکلروسیس و مقایسه آن با امیددرمان‌گری مبتنی بر نظریه اسنایدر»، روان‌شناسی و دین؛ ش35، پاییز ۱۳۹۵، ص29ـ۵۰.
49.  طباطبایی، سیدمحمدکاظم؛ منطق فهم حدیث؛ قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۹۰.
50.  طوسی، نصیرالدین؛ اخلاق ناصری؛ تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری؛ چ۶، تهران: خوارزمی، ۱۳۸۷.
51.  عباسی، مهدی؛ تدوین مدل مفهومی و طرح‌نمای درمانی لذت‌بری سعادت‌نگر بر اساس منابع اسلامی در نشانگان افسردگی (رساله دکتری روان‌شناسی)؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۹۸.
52.  عبدی، حمزه و دیگران؛ «الگوی تنظیم رغبت بر اساس زهد اسلامی و مقایسه آن با درمان‌شناختی رفتاری در کاهش اضطراب»، مطالعات اسلام و روان‌شناسی؛ ش17، پاییز و زمستان ۱۳۹۴، ص۵۷ـ۸۶.
53.  غروی، سیدمحمد و مسعود آذربایجانی؛ نگاهی به روان‌شناسی اسلامی؛ تدوین مرتضی فرقانی و دیگران؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1391.
54.  غروی، سیدمحمد؛ «روشمندی و شرایط تحقیق در روان‌شناسی و خلأهای موجود در تدوین روان‌شناسی اسلامی»، معرفت؛ ش15، زمستان ۱۳۷۴، ص84ـ89.
55.  فداکار داورانی، فهیمه و دیگران؛ «بررسی و ارزیابی ماهیتِ چیستی روان‌شناسی اسلامی در مطالعات منتسب به روان‌شناسی اسلامی»، فصلنامه فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی؛ ش41، فروردین 1399، ص1ـ26.
56.  فیض کاشانی، ملامحسن؛ الحقایق فی محاسن‌الأخلاق؛ تحقیق حاج محسن عقیل؛ قم: دارالکتاب الإسلامی، ۱۴۲۳ق.
57.  فیض کاشانی، ملامحسن؛ اَلْمَحَجَةُالْبَیْضاء فی تَهْذیبِ‌الْاِحْیاء؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی، ۱۴۱۷ق.
58.  قلی‌زاده، احداللّه؛ «انسان‌شناسی از دیدگاه فیض کاشانی»، کوثر معارف؛ ش13، بهار ۱۳۸۹، ص3ـ۳۴.
59.  کاویانی ارانی، محمد؛ «پیش‌طرحی در باب تحقیق در روان‌شناسی اسلامی»، معرفت؛ ش27، زمستان ۱۳۷۷، ص89ـ96.
60.  کاویانی ارانی، محمد؛ «دورنمایی از روان‌شناسی اسلامی به‌عنوان یک مکتب»، مطالعات اسلام و روان‌شناسی؛ ش23، اسفند ۱۳۹۸، ص69ـ100.
61.  معصومى همدانى، حسین‏؛ استاد بشر: پژوهش‏هایى در زندگى و علم خواجه نصیرالدین طوسى؛ ‏ تهران: مرکز پژوهشى میراث مکتوب‏، ۱۳۹۱.
62.  ملکی، محمد؛ «فلسفه و رویکرد وحیانی ـ عرفانی شیخ اشراق»، دانشنامه پژوهه؛ مندرج در: http://pajoohe.ir، بهمن 1396.
63.  منصور، محمود و پریرخ دادستان؛ دیدگاه پیاژه در گستره تحول روانی؛ تهران: انتشارات بعثت، ۱۳۷۹.
64.  نارویی نصرتی، رحیم و حسن عبدی؛ علم‌النفس از دیدگاه اندیشمندان مسلمان؛ قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۸.
65.  جمعی از نویسندگان؛ مجموعه مقالات همایش ملی قرآن و روان‌شناسی؛ تهران، دانشگاه تهران، 1398، مندرج در: https://qpsy.ir.
66.  نجاتی، محمدعثمان؛ مدخل إلی علم‌النفس الإسلامی؛ قاهره: دارالشروق، ۱۴۲۴ق.
67.  نراقی، ملااحمد؛ معراج‌السعادة؛ قم: مؤسسه انتشارات هجرت، ۱۳۷۲.
68.  نصفت، مرتضی؛ «آینده روان‌شناسی در ایران: تقلید یا تحقیق»، مسائل ایران؛ ش22، مرداد ۱۳۴۳، ص418ـ۴۲۴.
69.  نوری، نجیب‌اللّه و دیگران؛ «ساختار مفهومی هویت بر پایه منابع اسلامی»، روان‌شناسی و دین؛ ش36، زمستان ۱۳۹۵، ص5ـ۲۴.
70.  هراتیان، عباسعلی؛ تدوین بسته بومی آموزش پیش از ازدواج و بررسی اثربخشی آن بر معیارها و خودکارآمدی در انتخاب همسر (رساله دکتری روان‌شناسی)؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۹.
71.   Brett, G. S (1921). A history of psychology (Vol. 2). G. Allen, Limited.
72.   Haque, Amber (2004). Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists. Journal of Religion and Health, 43 (4), 357 ـ 377.
73.   Hergenhahn, B. R., & Henley, T. B (2014). An Introduction to the History of Psychology, 7th. Wadsworth, Cengage Learning, Inc.
74.   Higgins, Julian and Green, Sally (2008).Cochrane handbook for systematic reviews of interventions. The Cochrane Collaboration and John Wiley & Sons Ltd.
75.   Kaplick, p.M (2017) ?
76.   Macdonald, D. B (1909). The religious attitude and life in Islam. University of Chicago Press.
77.   Pasha ـ Zaidi, Nausheen (2021). Indigenizing an Islamic psychology. Psychology of Religion and Spirituality, 13 (2), 194 ـ 203.
78.   Shweder, R. A (2000). The psychology of practice and the practice of the three psychologies. Asian journal of social psychology, 3 (3), 207 ـ 222.
79.   Taeschner, F (1912). Die Psychologie Qazwînis, Inaugural ـ Dissertation ... von Franz Taeschner, ... G. Schnürlen.
80.   Walpole, Sarah Catherine., McMillan, Dean., House, Allan., Cottrell, David., & Mir, Ghazala, “Interventions for treating depression in Muslim Patients: A systematic review”, Journal of Affective Disorders, V.145, N.1, 2013, pp11 ـ 20.